Phiên họp thứ 29 của Ban Chỉ đạo Trung ương về phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực. Ảnh: Noichinh.vn

Liêm chính là khái niệm đã được quan tâm từ khi xã hội loài người bước vào giai đoạn văn minh, khi con người nhận thức rõ hơn về các mối quan hệ xã hội. Ở Việt Nam, trong quá trình xây dựng, chỉnh đốn Đảng, giáo dục và rèn luyện phẩm chất liêm chính, việc xây dựng môi trường công vụ liêm chính là yêu cầu quan trọng hàng đầu đối với đội ngũ cán bộ, đảng viên và toàn bộ hệ thống chính trị. Đây là nhiệm vụ tất yếu khách quan, góp phần xây dựng Đảng trong sạch, vững mạnh; nâng cao năng lực lãnh đạo, sức chiến đấu của các tổ chức đảng cũng như uy tín, trách nhiệm của đội ngũ cán bộ, đảng viên trước Tổ quốc và Nhân dân.

Trong phạm vi bài viết, tác giả tập trung luận bàn về môi trường công vụ liêm chính và các giải pháp xây dựng môi trường công vụ liêm chính nhằm chuyển hóa kỷ luật hành chính thành văn hóa tự giác.

Hội nghị toàn quốc tổng kết công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực nhiệm kỳ Đại hội XIII của Đảng. Ảnh: Đăng Khoa/Uỷ ban Kiểm tra Trung ương

Môi trường công vụ liêm chính

Để hiểu rõ môi trường công vụ liêm chính và sự cần thiết phải xây dựng môi trường này, cần bắt đầu từ nội hàm khái niệm “liêm”, “chính”.

Theo Từ điển Tiếng Việt, “liêm” là trong sạch, không tham lam; “chính” là ngay thẳng, đúng đắn; “liêm chính” là trong sạch và ngay thẳng. Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đặc biệt coi trọng việc xây dựng phẩm chất liêm chính của đội ngũ cán bộ, bởi theo Người, “cán bộ là cái gốc của mọi công việc”. Người yêu cầu cán bộ phải thường xuyên rèn luyện bốn đức: Cần, Kiệm, Liêm, Chính, trong đó liêm chính giữ vai trò đặc biệt quan trọng.

Hồ Chí Minh khẳng định: “Liêm là trong sạch, không tham lam”, không tham địa vị, tiền tài, danh tiếng, sung sướng; chỉ “ham học, ham làm, ham tiến bộ”. Người chỉ rõ, trong điều kiện Nhà nước dân chủ, “mọi người đều phải liêm”, và liêm phải đi đôi với kiệm. Trái với liêm là tham ô, là kẻ thù của Nhân dân; muốn liêm thật sự phải kiên quyết chống tham ô.

Về “chính”, Người nhấn mạnh đó là sự thẳng thắn, đứng đắn, làm việc phải dù nhỏ cũng làm, việc trái dù nhỏ cũng tránh; là biểu hiện cao nhất của nhân cách, đòi hỏi sự chính trực và dũng cảm bảo vệ lẽ phải.

Tựu trung, liêm chính là phẩm chất đạo đức làm nên nhân cách trong sạch, ngay thẳng, có kỷ luật và trách nhiệm; được hình thành từ ý thức, tình cảm, ý chí và thể hiện qua hành vi, ứng xử của con người trong các mối quan hệ xã hội và trong tuân thủ pháp luật.

Môi trường, theo nghĩa chung, là tổng hòa các điều kiện tự nhiên và xã hội thường xuyên tác động, chi phối sự tồn tại và phát triển của con người và cộng đồng. Công vụ là hoạt động mang tính quyền lực - pháp lý do đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức thực hiện nhằm quản lý nhà nước và phục vụ lợi ích của Nhân dân, chịu sự giám sát của xã hội.

Môi trường công vụ là hệ thống các yếu tố khách quan và chủ quan tác động trực tiếp đến quá trình thực thi nhiệm vụ của cán bộ, công chức, viên chức, bao gồm thể chế - pháp luật, văn hóa công vụ, cơ sở vật chất - công nghệ và các mối quan hệ phối hợp trong hoạt động công vụ.

Môi trường công vụ liêm chính là không gian hoạt động của các cơ quan nhà nước được xây dựng trên nền tảng các giá trị đạo đức, nơi sự trong sạch, trung thực và công tâm trở thành chuẩn mực cốt lõi. Trong môi trường đó, cán bộ thực thi nhiệm vụ vì lợi ích chung, không vụ lợi cá nhân, tuân thủ nghiêm các quy tắc đạo đức nghề nghiệp. Các đặc trưng cơ bản của môi trường công vụ liêm chính gồm:

(1) Minh bạch và trách nhiệm giải trình;

(2) Kiểm soát quyền lực chặt chẽ;

(3) Văn hóa tự giác – văn hóa liêm chính;

(4) Công bằng, bình đẳng trong đánh giá và sử dụng cán bộ;

(5) Phụng sự Nhân dân, lấy sự hài lòng của người dân làm thước đo hiệu quả công vụ.

Môi trường công vụ liêm chính tạo ra “rào cản đạo đức” mạnh mẽ, giúp cán bộ “không muốn” và “không cần” tham nhũng, bên cạnh các cơ chế pháp lý “không dám”, “không thể” tham nhũng. Qua đó, nâng cao hiệu quả hoạt động công vụ, củng cố niềm tin của Nhân dân và bảo đảm sự phát triển bền vững của đất nước.

Trong môi trường công vụ liêm chính, cán bộ thực thi nhiệm vụ vì lợi ích chung, không vụ lợi cá nhân, tuân thủ nghiêm các quy tắc đạo đức nghề nghiệp. Ảnh: Bảo Anh (TH)

Xây dựng môi trường công vụ liêm chính nhằm chuyển hóa kỷ luật hành chính thành văn hóa tự giác

Xây dựng môi trường công vụ liêm chính là nền tảng để xây dựng Đảng, xây dựng hệ thống chính trị trong sạch, vững mạnh. Văn kiện Đại hội XIII của Đảng đã nhấn mạnh “tiếp tục xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa kiến tạo phát triển, liêm chính, hành động”. Đây là nhiệm vụ cấp thiết để nâng cao hiệu quả hoạt động của bộ máy nhà nước, chống tham nhũng, tiêu cực, lãng phí, củng cố niềm tin của Nhân dân và đảm bảo sự phát triển bền vững của đất nước trong kỷ nguyên phát triển mới với những đột phá về chiến lược.

Môi trường công vụ liêm chính tạo ra nền hành chính phục vụ trong sạch, minh bạch, chuyên nghiệp, nơi cán bộ công chức tự giác tuân thủ pháp luật, có đạo đức và trách nhiệm cao, góp phần kiến tạo nhà nước “của dân, do dân, vì dân”. 

Ảnh: Dương Trang

Để xây dựng môi trường công vụ liêm chính, chuyển hóa kỷ luật hành chính thành văn hóa tự giác, cần thực hiện đồng bộ các giải pháp sau: 

Thứ nhất, hoàn thiện hệ thống pháp luật, cơ chế giám sát, kỷ luật hành chính nghiêm minh để “không dám”, “không thể” tham nhũng, tiêu cực, lãng phí.

Hoàn thiện hệ thống pháp luật được coi là cơ sở nền tảng, điều kiện căn bản để phòng, chống tham nhũng, tiêu cực, lãng phí. Song song với đó, cần có cơ chế kiểm tra, giám sát đủ mạnh, công khai, minh bạch. Đồng thời áp dụng chế tài xử phạt nghiêm minh. Tuyệt đối “không có vùng cấm, không có ngoại lệ”. Việc xử lý kỷ luật không chỉ dừng lại ở cá nhân vi phạm mà còn xem xét trách nhiệm của người đứng đầu.

Bên cạnh đó, chú trọng kỷ luật hành chính, coi đây là cơ chế “cứng”, thiết lập nền tảng pháp lý, chế tài xử phạt, quy định rõ ràng để kiểm soát quyền lực và xử lý vi phạm. Kỷ luật hành chính đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì trật tự và hiệu quả hoạt động của bộ máy nhà nước. Các hành vi vi phạm đạo đức công vụ, vi phạm những điều bị cấm theo quy định pháp luật, không hoàn thành nhiệm vụ đều bị xem xét, xử lý.

Thứ hai, thực hiện cải cách tiền lương, chế độ đãi ngộ, phúc lợi xã hội phù hợp với cống hiến và tài năng để công chức, viên chức “không cần” tham nhũng, tiêu cực.

Các chính sách này nhằm đảm bảo đời sống cho cán bộ, công chức, viên chức giúp họ yên tâm công tác và giảm bớt các cám dỗ vật chất. Đặc biệt trong bối cảnh hiện nay, chất lượng cuộc sống tăng cao, nhu cầu cải thiện đời sống là tất yếu. Chính sách tiền lương mới phải đảm bảo tiền lương phải là thu nhập chính. Đồng thời phải có sự công bằng, tạo động lực, khuyến khích tài năng, thu hút nhân tài, giữ chân người giỏi. Do đó, đề xuất trả lương theo vị trí việc làm, chức danh và chức vụ lãnh đạo là hợp lý, là điều kiện “nuôi dưỡng liêm chính”, là giải pháp căn cơ, cội gốc để xây dựng đội ngũ công chức, viên chức trong sạch, vững mạnh, chủ động, tự giác và trách nhiệm.

Thứ ba, đề cao đạo đức công vụ, văn hóa tự giác để công chức, viên chức “không muốn” tham nhũng, tiêu cực, lãng phí.

Văn hóa tự giác là "linh hồn" của công vụ, giúp cán bộ làm việc với tinh thần phụng sự mà không cần sự giám sát liên tục. Văn hóa tự giác là việc cá nhân tự nhận thức và thực hiện đầy đủ trách nhiệm, nghĩa vụ của mình một cách chủ động mà không cần sự nhắc nhở, đôn đốc hay giám sát từ người khác. Nó xuất phát từ ý thức bên trong và sự tôn trọng đối với các giá trị chung của cộng đồng. Văn hóa tự giác của công chức, viên chức không chỉ dừng lại ở ý thức cá nhân mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc trong thực thi công vụ, gắn liền với các tiêu chí đánh giá hiệu quả công việc (KPIs) và chuẩn mực đạo đức mới.

Đặc biệt, để xây dựng môi trường công vụ liêm chính, lãnh đạo cơ quan, đơn vị phải là tấm gương sáng về liêm chính, đạo đức và trách nhiệm. Khi người đứng đầu thực hành liêm chính, nó tạo ra hiệu ứng lan tỏa, khiến cấp dưới tự giác tuân thủ kỷ luật mà không cần áp đặt quá nhiều chế tài. Văn hóa tự giác từ đó được hình thành, phát triển.

Người có chức vụ càng cao, càng phải gương mẫu. Đây là nguyên tắc xuyên suốt được nhấn mạnh trong các văn kiện Đảng và quy định pháp luật hiện hành. Lãnh đạo phải đi đầu trong việc chấp hành kỷ luật, nội quy và đạo đức công vụ trước khi yêu cầu nhân viên thực hiện. Lãnh đạo phải là người tiên phong trong việc chuyển đổi từ tư duy “quản lý” sang tư duy “phục vụ”. Tự giác cải cách thủ tục hành chính, ứng dụng công nghệ để minh bạch hóa quy trình xử lý hồ sơ. Lắng nghe và trực tiếp đối thoại với người dân, doanh nghiệp để tháo gỡ khó khăn, xem sự hài lòng của người dân là thước đo thành công của chính mình. 

Tóm lại, xây dựng môi trường công vụ liêm chính là quá trình kết hợp hài hòa giữa kỷ luật hành chính nghiêm minh (cơ chế "cứng") và văn hóa tự giác, đạo đức công vụ (cơ chế "mềm"), biến "liêm, chính" thành chuẩn mực hành vi tự giác của mỗi cán bộ, công chức để phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, nâng cao hiệu quả quản trị quốc gia, hướng tới một nền hành chính minh bạch, phục vụ Nhân dân. 

Mục tiêu cuối cùng là: Xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức liêm chính, chuyên nghiệp, có bản lĩnh, tinh thần trách nhiệm, tận tụy phục vụ Nhân dân; tạo dựng môi trường công vụ trong sạch, vững mạnh, nơi cán bộ, công chức, viên chức “không dám”, “không thể” “không cần” và “không muốn” tham nhũng, tiêu cực, lãng phí.