(Thanh tra) - Để đảm bảo an ninh nguồn nước cần phải chuyển từ quản lý nguồn nước sang quản trị an ninh nguồn nước; từ ứng phó bị động sang chủ động dự báo, điều hòa, phân phối, gắn bảo vệ và phục hồi nguồn nước.
Trước sức ép từ biến đổi khí hậu, nguy cơ El Nilno và sự phụ thuộc lớn vào nguồn nước xuyên biên giới, việc thực thi Luật Tài nguyên nước năm 2023 đòi hỏi chuyển mạnh từ quản lý khai thác sang điều hòa, phân phối nguồn nước chủ động, linh hoạt theo lưu vực sông.
Theo Cục Quản lý Tài nguyên nước (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), trước sức ép của biến đổi khí hậu, hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn và nhu cầu sử dụng ngày càng gia tăng, việc bảo đảm an ninh nguồn nước đang đặt ra những yêu cầu cấp thiết, đòi hỏi đổi mới căn bản tư duy quản lý và phương thức điều hành.
Sự thay đổi này đặc biệt cấp thiết khi tài nguyên nước Việt Nam đang chịu sức ép đồng thời từ biến đổi khí hậu, thiên tai cực đoan, gia tăng nhu cầu sử dụng và sự phụ thuộc lớn vào nguồn nước xuyên biên giới.
Các chuyên gia cho rằng thách thức hiện nay không chỉ nằm ở khả năng tích trữ nước, mà còn ở việc phân phối, khai thác và sử dụng hiệu quả nguồn nước hiện có.
Theo báo cáo của Trung tâm Quy hoạch và Điều tra tài nguyên nước quốc gia, khoảng 60% lượng nước của Việt Nam đến từ ngoài lãnh thổ; riêng lưu vực sông Cửu Long, tỷ lệ này gần 95%.
Trong khi đó, nước mặt chiếm tới 96,5% lượng nước khai thác và nông nghiệp sử dụng khoảng 86% tổng lượng nước của các ngành. Những con số trên cho thấy thách thức không đơn thuần nằm ở tổng lượng tài nguyên nước, mà còn ở khả năng chủ động kiểm soát, tích trữ và phân phối nguồn nước theo không gian, thời gian và mục đích sử dụng.
Theo Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Hà, Phó Tổng Giám đốc Trung tâm Quy hoạch và Điều tra tài nguyên nước quốc gia, kịch bản nguồn nước cần vượt ra khỏi chức năng dự báo đơn thuần để trở thành căn cứ trực tiếp cho điều hành, phân phối nước và xây dựng kế hoạch cấp nước của các hệ thống thủy lợi.
Thực tiễn mùa cạn 2025-2026 trên lưu vực sông Hồng - Thái Bình cho thấy vai trò của công cụ này. Kịch bản nguồn nước đưa ra khuyến nghị lượng nước phục vụ đổ ải vụ Đông Xuân năm 2026 khoảng 3,2-3,7 tỷ mét khối, tạo cơ sở phối hợp lịch xả của các hồ chứa lớn với lịch lấy nước của hệ thống thủy lợi vùng Trung du và Đồng bằng Bắc Bộ.
Theo đó, kịch bản dù được xây dựng công phu cũng khó phát huy hiệu quả nếu không được cụ thể hóa thành kế hoạch vận hành hồ chứa, lịch lấy nước, phương án sản xuất và biện pháp ứng phó thiếu nước tại địa phương. Giá trị của dự báo phải được đo bằng khả năng giúp cơ quan quản lý ra quyết định đúng thời điểm, đúng nhu cầu và hạn chế thấp nhất những thiệt hại có thể xảy ra.
Trước nguy cơ El Nilno trong giai đoạn 2026-2027 và khả năng thiếu hụt nguồn nước tại nhiều lưu vực, yêu cầu cấp thiết là thường xuyên cập nhật kịch bản, xác định thứ tự ưu tiên sử dụng nước, bảo đảm dòng chảy tối thiểu và xây dựng phương án cấp nước tương ứng với từng cấp độ rủi ro. Khi nguồn nước suy giảm, việc phân bổ không thể chỉ dựa vào nhu cầu riêng lẻ của từng ngành, mà phải tính đến lợi ích chung của toàn lưu vực và nhu cầu thiết yếu của người dân.
Thực tế thời gian qua cho thấy bảo đảm an ninh nguồn nước không thể chỉ dựa vào một công cụ hay giải pháp riêng lẻ. Yêu cầu đặt ra là kết hợp đồng bộ giữa hành lang pháp lý, kịch bản nguồn nước, cơ chế điều hòa phân phối, công nghệ vận hành và sự phối hợp giữa các ngành, địa phương.
Luật Tài nguyên nước năm 2023, có hiệu lực từ ngày 1/7/2024, đánh dấu bước chuyển quan trọng trong tư duy quản lý tài nguyên nước tại Việt Nam. Trọng tâm không còn chỉ là cấp phép khai thác, sử dụng mà hướng tới quản trị tổng hợp theo lưu vực sông, điều hòa, phân phối nguồn nước giữa các ngành, địa phương và chủ động ứng phó với nguy cơ thiếu nước.
Khi dự báo được chuyển hóa thành kế hoạch, dữ liệu trở thành căn cứ ra quyết định và trách nhiệm thực thi được xác định rõ ràng, nguồn nước có thể được khai thác, sử dụng hiệu quả, đáp ứng yêu cầu phát triển. Thước đo cuối cùng của một chính sách không chỉ là sự đầy đủ của hệ thống văn bản, mà còn là hiệu quả thực thi và những lợi ích thiết thực mang lại cho người dân, doanh nghiệp và sự phát triển của đất nước.
