Liêm chính và phòng ngừa tham nhũng, tiêu cực

Liêm chính theo cách hiểu chung nhất là “thanh liêm”, “chính trực” là “trong sạch và ngay thẳng”. Với cách hiểu đó, “liêm chính” luôn được coi là trụ cột quan trọng nhằm phòng ngừa, ngăn chặn tham nhũng của các quốc gia, tổ chức quốc tế.

Tổ chức Minh bạch Quốc tế (TI) cho rằng “Liêm chính” là những ứng xử và hành động theo các nguyên tắc, chuẩn mực đạo đức hoặc đạo lý được các cá nhân cũng như tổ chức chấp nhận nhằm ngăn chặn tham nhũng.

Theo OECD, liêm chính trong khu vực công thể hiện sự nhất quán và tuân thủ các giá trị, nguyên tắc và chuẩn mực đạo đức chung nhằm duy trì và ưu tiên lợi ích công hơn lợi ích cá nhân trong thực thi công vụ. Liêm chính trong khu vực công giúp giảm thiểu “khoảng trống đạo đức” – nơi tham nhũng có điều kiện phát sinh và lan rộng (OECD, 2017).

Chủ tịch Hồ Chí Minh nói chuyện với đại biểu dự Đại hội Đảng toàn quốc lần II, tháng 2/1951. Nguồn: noichinh.vn

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, liêm chính trong khu vực công và phòng, chống tham nhũng có mối quan hệ hữu cơ, hai chiều và bổ trợ lẫn nhau. Trong đó liêm chính giữ vai trò nền tảng còn phòng, chống tham nhũng là công cụ bảo vệ và củng cố giá trị liêm chính. Liêm chính là “trong sạch và ngay thẳng” chính là phẩm chất, đức tính tốt đẹp của mỗi cá nhân, là biểu hiện của sự thanh liêm, trong sáng, chính trực, không quỵ lụy, luồn cúi.

Tham nhũng, về bản chất là hành vi lợi dụng chức vụ quyền hạn vì vụ lợi, là sự suy thoái đạo đức, sẵn sàng vì lợi ích vật chất, tham vọng cá nhân hay nể nang, né tránh… sẵn sàng bỏ qua danh dự, đạo đức tốt đẹp, chà đạp lên lợi ích tập thể, lợi ích cộng đồng, đi ngược lại mục tiêu cao cả mà xã hội, Nhà nước đặt ra, làm tổn hại đến uy tín, méo mó hình ảnh của cơ quan công quyền, thậm chí là sự tồn vong của chế độ.

Từ góc nhìn đó, tham nhũng là hệ quả trực tiếp của việc thiếu liêm chính trong thực thi quyền lực công, khi cán bộ, công chức sử dụng chức vụ, quyền hạn vì lợi ích cá nhân thay vì lợi ích chung. Do đó, liêm chính đóng vai trò phòng ngừa từ gốc, thông qua việc hình thành chuẩn mực đạo đức công vụ, thúc đẩy tinh thần trung thực, liêm khiết, khách quan và trách nhiệm giải trình trong hoạt động công vụ.

Với Việt Nam, quan điểm xây dựng liêm chính là giá trị đạo đức công vụ luôn là nguyên tắc, thước đo đối với cán bộ, công chức. Xuất phát từ quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Liêm là trong sạch, không tham lam”, “Chính nghĩa là không tà, nghĩa là thẳng thắn, đứng đắn”, liêm chính là chuẩn mực cơ bản của cán bộ, công chức.

Theo Người, “Trời có bốn mùa: Xuân, Hạ, thu, Đông/Đất có bốn phương: Đông, tây, Nam, Bắc/Người có bốn đức: Cần, Kiệm, Liêm, Chính/Thiếu một mùa, thì không thành trời/Thiếu một phương, thì không thành đất/Thiếu một đức, thì không thành người”.

Kế thừa và phát triển tư tưởng của Hồ Chủ tịch, Đảng ta luôn quan tâm đến xây dựng, giữ gìn văn hóa liêm chính công vụ. Tinh thần đó được thể hiện trong nhiều văn kiện quan trọng của Đảng và gần đây nhất tiếp tục được Đại hội XIII khẳng định, nhấn mạnh yêu cầu đội ngũ cán bộ, đảng viên, công chức, viên chức phải “rèn luyện đức tính liêm khiết, xây dựng văn hóa tiết kiệm, không tham nhũng, lãng phí”.

Về mối quan hệ giữa liêm chính với phòng ngừa tham nhũng, như cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng quan niệm: “…Tham nhũng, tiêu cực, nhất là suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống có mối quan hệ gắn bó mật thiết, chặt chẽ với nhau; nguyên nhân cơ bản, trực tiếp của tham nhũng là do suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống… Tiền bạc, tài sản có thể còn thu hồi được nhưng nếu suy thoái về đạo đức, tư tưởng là mất tất cả. Vì vậy, phòng, chống tham nhũng, tiêu cực, mà trọng tâm là phòng, chống sự suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống trong cán bộ, công chức, viên chức, tức là trị tận gốc của tham nhũng”. 

Cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng quan niệm: Nguyên nhân cơ bản, trực tiếp của tham nhũng là do suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống. Ảnh: P.Thắng

Từ góc nhìn đó có thể thấy, giáo dục liêm chính, xây dựng văn hóa liêm chính công vụ với hàm ý hình thành, phát triển những nhân cách trong sáng, trung thực, khách quan, ngay thẳng, ý thức tuân thủ pháp luật trong môi trường hoạt động công vụ mà trước hết là với đội ngũ cán bộ, công chức, qua đó duy trì hành vi ứng xử chuẩn mực trong quan hệ với đồng nghiệp, với Nhân dân và với chính bản thân mỗi cá nhân. Trên nền tảng đó, mỗi cá nhân tự nhiên sẽ hình thành thái độ ứng xử bài trừ tham nhũng, nói không với tham nhũng và cũng “không dám tham nhũng”.

Đồng thời, giải pháp phòng ngừa tham nhũng với các trụ cột cốt lõi như công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình; chế độ định mức, tiêu chuẩn… cùng những biện pháp xử lý nghiêm khắc với hành vi tham nhũng… nếu được thực thi quyết liệt, mạnh mẽ sẽ mang lại hiệu quả thực tế là hình thành văn hóa công vụ phi tham nhũng. Nơi cán bộ công chức “không cần phải tham nhũng” vẫn đảm bảo các nhu cầu cơ bản của cuộc sống; một môi trường công vụ với cơ chế kiểm soát chặt chẽ để họ “không thể tham nhũng” và “không dám tham nhũng” – một môi trường như vậy được vận hành và phát triển tự bản thân nó sẽ hàng ngày nuôi dưỡng những giá trị liêm chính – dần dần hình thành văn hóa liêm chính.

Vậy, liêm chính là giá trị cốt lõi của văn hóa công vụ hay là công cụ phòng ngừa tham nhũng? Và xây dựng văn hóa liêm chính trở thành giá trị cốt lõi của nền công vụ hay là công cụ trụ cột của phòng ngừa tham nhũng?

Xây dựng văn hóa liêm chính công vụ – giá trị cốt lõi hay công cụ phòng ngừa tham nhũng?

Trước hết, cần nhìn nhận mối quan hệ liêm chính và tham nhũng. Thiếu liêm chính tự nhiên sẽ nảy sinh tham nhũng, thiếu liêm chính là "nguồn cơn" của tham nhũng. Bởi liêm chính không tồn tại trong môi trường mà sự suy đồi đạo đức, thiếu liêm khiết, đặt lợi ích cá nhân lên trên lợi ích tập thể, cùng với cơ hội và lạm quyền. Môi trường đó dễ dẫn đến hành vi tham nhũng. 

Đồng thời, liêm chính là "vắc-xin" phòng, chống tham nhũng. Trong môi trường công vụ khi cán bộ, công chức có phẩm chất liêm chính cao (cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư), họ sẽ có ý thức, động cơ để chống lại cám dỗ của tiền bạc, quyền lực, từ đó ngăn chặn nguy cơ nảy sinh hành vi tham nhũng.

Đại tá Đoàn Đức Thắng, Chánh Thanh tra Công an TP Hà Nội tiếp công dân. Ảnh: TT

Từ góc độ này, xây dựng văn hóa liêm chính công vụ là công cụ hữu hiệu, là giải pháp trụ cột hay là “vắc-xin” phòng, chống tham nhũng. Tuy nhiên, nhìn ở phạm vi rộng hơn, xây dựng văn hóa liêm chính công vụ không chỉ có giá trị trong phòng, chống tham nhũng. Bởi lẽ, liêm, chính không chỉ là đạo đức của mỗi cá nhân mà cao hơn nữa, trong tư tưởng Hồ Chủ tịch, liêm chính là đạo đức của Đảng, là sự phản ánh trí tuệ, văn hóa của Đảng ta. Người coi đạo đức là bản chất hàng đầu của Đảng ta, và định nghĩa “Đảng ta là đạo đức, là văn minh”.

Vậy nên, xây dựng liêm, chính trong Đảng là xây dựng đội ngũ cán bộ, đảng viên liêm khiết, chính trực, vì Nhân dân phục vụ, là góp phần quan trọng trong xây dựng Đảng về đạo đức, văn hóa, trí tuệ. Khi đạo đức, văn hóa, trí tuệ ấy lan tỏa sẽ hình thành đội ngũ cán bộ, công chức, đảng viên trung thực, liêm khiết, thật sự cần kiệm liêm chính, chí công vô tư. Khi “Cán bộ thi đua thực hành liêm khiết, thì sẽ gây nên tính liêm khiết trong Nhân dân”. Tinh thần ấy được lan tỏa sẽ hình thành nên một xã hội liêm khiết, không dung dưỡng tham nhũng – nơi mà theo cách gọi của các nhà nghiên cứu phương tây là “một xã hội phi tham nhũng”.

Như vậy, việc xây dựng văn hóa liêm chính công vụ không chỉ có tác dụng phòng ngừa tham nhũng, tiêu cực mà ở phạm vi rộng hơn, văn hóa liêm chính còn hướng đến mục tiêu rộng lớn là xây dựng giá trị cốt lõi của văn hóa liêm chính của toàn xã hội – văn hóa phi tham nhũng, nơi các chủ thể đều đề cao những giá trị đạo đức tốt đẹp là trung thực, ngay thẳng, vì lợi ích chung. Nơi cán bộ công chức đề cao giá trị cốt lõi của nền hành chính là “phục vụ, kiến tạo, phát triển”.

TS. Phạm Thị Huệ, Trường Cán bộ Thanh tra. Ảnh: TH

Để xây dựng văn hóa liêm chính công vụ đồng thời lan tỏa giá trị đó ra phạm vi toàn xã hội cần chú trọng trên các phương diện chủ yếu như:

Trước mắt, để nâng cao hiệu quả thực hiện liêm chính nhằm phòng ngừa tham nhũng, cần nghiên cứu áp dụng chế độ “dưỡng liêm” đối với cán bộ, công chức. Đây không phải là một phương pháp mới, khái niệm “dưỡng liêm” bắt nguồn từ chế độ “bổng dưỡng liêm” có từ thời Lý trải qua các triều đại phong kiến với nhiều tên gọi khác như chế độ lộc điền, huệ lộc… đều thể hiện mục đích là nuôi dưỡng sự liêm chính, thanh liêm của giới quan lại, ngăn ngừa nạn tham nhũng.

Bản chất của chế độ dưỡng liêm để cán bộ, công chức nhận được một thu nhập tương xứng với lao động, tài năng và đạo đức của cán bộ công chức – như cách thể hiện hiện tại của Singapore là thông qua thu nhập đảm bảo cuộc sống để công chức không muốn tham nhũng và không cần tham nhũng.

Với Việt Nam, nâng cao thu nhập cho cán bộ, công chức là một bài toán cần lộ trình dài để có thể giải quyết căn cơ, triệt để. Tuy nhiên, cần có những giải pháp trước mắt, trung hạn và dài hạn phù hợp điều kiện kinh tế - xã hội của đất nước ở từng giai đoạn bởi đây thực sự là yếu tố then chốt trong phòng, chống tham nhũng ở mọi chế độ, mọi quốc gia và ở bất kỳ giai đoạn lịch sử nào.

Thứ hai, cần xác định rõ liêm, chính là giá trị đạo đức cơ bản, là nguyên tắc, thước đo, chuẩn mực bắt buộc đối với cán bộ, công chức. Muốn xây dựng xã hội liêm chính trước hết cần bắt đầu bằng văn hóa liêm chính công vụ và xây dựng văn hóa liêm chính công vụ cần bắt đầu bằng xây dựng đội ngũ cán bộ liêm chính.

Cán bộ là rường cột quốc gia, vậy nên để xây dựng văn hóa liêm chính công vụ trong thời kỳ mới, mỗi cán bộ, công chức phải là nhân tố tiên phong, chủ đạo. Phẩm chất đạo đức thanh liêm, chính trực cần được thể hiện đầy đủ trên các phương diện từ đời sống cá nhân đến thực thi công vụ.

Thứ ba, xây dựng lộ trình và nội dung giáo dục, bồi dưỡng đạo đức liêm chính; hoàn thiện chuẩn mực, quy tắc đạo đức công vụ phù hợp với chức năng, nhiệm vụ chính trị của từng cơ quan, đơn vị và từng vị trí việc làm của cán bộ, công chức.

Xây dựng liêm chính là một trong những tiêu chí để đánh giá, quy hoạch, bổ nhiệm, ứng cử cán bộ. Đưa nội dung liêm chính và chương trình bồi dưỡng, cập nhật kiến thức hàng năm của cán bộ, công chức để liêm chính dần được hình thành, bồi đắp và được thực hiện hàng ngày một cách tự nhiên như các hành vi ứng xử văn minh.

Thứ tư, đa dạng hóa phương thức giáo dục, bồi dưỡng liêm chính phù hợp với trình độ của từng nhóm đối tượng cán bộ, công chức cụ thể; tạo điều kiện, môi trường để phát huy tối đa tinh thần chủ động, sáng tạo, năng lực sở trường của cán bộ, công chức.