(Thanh tra) - Những bất cập trong xét duyệt và thụ hưởng chính sách hỗ trợ người có công cải thiện nhà ở giai đoạn 2008 - 2019 bắt nguồn sâu xa từ việc thiếu vắng công tác thanh tra, kiểm tra cùng sự thiếu nhất quán trong chỉ đạo, điều hành tại cơ sở.
Để chính sách hỗ trợ người có công cải thiện nhà ở phát huy trọn vẹn giá trị nhân văn, việc chấn chỉnh toàn diện công tác quản lý, xử lý nghiêm trách nhiệm và đẩy mạnh chuyển đổi số, liên thông dữ liệu là những giải pháp căn cơ nhằm bảo đảm tính minh bạch, công bằng trong thực tiễn.
Để duy trì kỷ cương hành chính và bảo đảm hiệu lực thực thi pháp luật, công cụ sắc bén nhất chính là công tác thanh tra, kiểm tra và giám sát. Thế nhưng, trong suốt thời kỳ thanh tra (2008 - 2019), tại cả 5 địa phương gồm Bà Rịa - Vũng Tàu (nay là TPHCM), Đồng Nai, Hải Phòng, Vĩnh Phúc (nay là tỉnh Phú Thọ) và Thanh Hóa, UBND cấp tỉnh và các cơ quan tham mưu chuyên ngành đều không tổ chức các cuộc thanh tra và thiếu kiểm tra, giám sát đối với việc thực hiện chính sách hỗ trợ người có công cải thiện nhà ở; đặc biệt là trong công tác xét duyệt hỗ trợ, miễn, giảm tiền sử dụng đất.
Hệ lụy của việc chưa thực hiện đầy đủ trách nhiệm quản lý Nhà nước này là công tác giải quyết khiếu nại, kiến nghị của công dân tại một số nơi còn chậm, tỷ lệ giải quyết thấp, tồn đọng những vụ việc kéo dài nhiều năm nhưng chưa được xem xét, giải quyết dứt điểm.
Bên cạnh việc thiếu kiểm tra, giám sát, quá trình chỉ đạo, điều hành và tham mưu tổ chức thực hiện chính sách trong thời kỳ này tại một số địa phương còn để xảy ra tình trạng ban hành chủ trương, quyết định chưa đúng quy định pháp luật.
Tại tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu, trong thời gian từ năm 2012 - 2019, UBND tỉnh đã phê duyệt cho 247 hộ người có công hoàn trả lại tiền hỗ trợ xây mới, sửa chữa nhà ở (tổng số tiền gần 2,2 tỷ đồng) để chuyển sang hưởng hình thức hỗ trợ miễn, giảm tiền sử dụng đất.
Việc cho phép chuyển đổi hình thức hỗ trợ này đã vi phạm quy định một đối tượng chỉ được hỗ trợ một lần và bằng một hình thức tại Quyết định số 118 của Thủ tướng Chính phủ, tạo ra sự chênh lệch về mức hưởng giữa các đối tượng và tiềm ẩn nguy cơ phát sinh khiếu nại.
Tại Thanh Hóa, còn tình trạng thiếu thống nhất giữa các cấp khi xét duyệt điều kiện hỗ trợ. Dù UBND cấp xã và TP Thanh Hóa (cũ) không đồng ý hỗ trợ cho 3 trường hợp do xác định các đối tượng này đã có nhà đất ổn định, không thuộc diện có khó khăn về nhà ở, nhưng sau đó UBND tỉnh Thanh Hóa lại ban hành các quyết định phê duyệt và chỉ đạo thực hiện miễn, giảm tiền sử dụng đất cho các hộ này. Việc giải quyết thiếu nhất quán đã gây thắc mắc, ảnh hưởng đến tính nghiêm minh trong thực thi chính sách.
Ngoài ra, tại Thanh Hóa và Vĩnh Phúc còn xảy ra tình trạng người có công được hỗ trợ miễn, giảm tiền sử dụng đất theo quyết định của Chi cục Thuế khi chưa có quyết định hỗ trợ của UBND cấp có thẩm quyền theo quy định.
Trong công tác quản lý, sử dụng và quyết toán nguồn kinh phí cũng bộc lộ nhiều tồn tại cần chấn chỉnh. Tại Thanh Hóa, Ban Giải phóng mặt bằng và tái định cư TP Thanh Hóa đã thu tiền sử dụng đất của 3 hộ người có công khi giao đất tái định cư với số tiền hơn 129 triệu đồng nhưng chưa nộp vào ngân sách Nhà nước, vi phạm quy định của Luật Quản lý thuế năm 2006.
Tại Hải Phòng, dù Sở Lao động - Thương binh và Xã hội (cũ) đã ban hành quyết định thu hồi chế độ hỗ trợ cải thiện nhà ở đối với 43 trường hợp bị đình chỉ chế độ người có công, nhưng đến thời điểm thanh tra, các cơ quan chức năng vẫn chưa thực hiện thu hồi triệt để khoản kinh phí gần 1,4 tỷ đồng nộp về ngân sách Nhà nước.
Đồng thời, việc chậm trễ thực hiện thủ tục nộp trả khoản kinh phí kết dư về ngân sách Trung ương cũng là minh chứng cho sự lỏng lẻo trong quản lý nguồn vốn. Cụ thể, tỉnh Thanh Hóa chậm nộp trả hơn 49,5 tỷ đồng kinh phí kết dư; trong khi tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu cũng chậm làm thủ tục nộp trả hơn 9,6 tỷ đồng nguồn vốn hỗ trợ còn dư về Trung ương theo chỉ đạo.
Những tồn tại, hạn chế, vi phạm trong thời kỳ 2008 - 2019 được chỉ ra từ các kết luận thanh tra là cơ sở quan trọng để các bộ, ngành và địa phương cùng nhìn nhận lại, từ đó chấn chỉnh công tác quản lý và hoàn thiện cơ chế thực thi.
Yêu cầu được chỉ rõ trong nội dung kiến nghị là các địa phương phải tổ chức kiểm tra, rà soát và xử lý, thu hồi triệt để về ngân sách Nhà nước các khoản tiền sử dụng đất đã miễn, giảm không đúng quy định, vượt hạn mức đất ở, sai đối tượng, hưởng chính sách nhiều lần hoặc áp dụng mức hỗ trợ cao hơn quy định và xử lý các nghĩa vụ tài chính phát sinh khác (nếu có), không để thất thoát ngân sách Nhà nước.
Sự nghiêm minh cần được thể hiện thông qua việc tổ chức rà soát, kiểm điểm, làm rõ tính chất, mức độ, hậu quả, nguyên nhân và trách nhiệm cụ thể của từng tổ chức, cá nhân có liên quan qua từng thời kỳ để xử lý nghiêm theo quy định; nếu phát hiện có dấu hiệu vi phạm pháp luật hình sự thì chuyển cơ quan điều tra để xem xét, xử lý.
Song song với việc thu hồi các khoản miễn, giảm không đúng quy định, các địa phương cần khẩn trương rà soát, thực hiện thủ tục hoàn trả phần tiền sử dụng đất đã thu vượt quy định cho những trường hợp người có công bị áp dụng tỷ lệ miễn, giảm thấp hơn mức quy định, cũng như giải quyết bảo đảm quyền lợi hợp pháp cho thân nhân của người có công đã từ trần trong thời gian chờ xét duyệt hồ sơ.
Nhìn về giải pháp căn cơ, lâu dài, để khắc phục những bất cập giữa các hình thức hỗ trợ và sự thiếu đồng bộ trong quản lý, thiết nghĩ, Bộ Nội vụ cần chủ trì, phối hợp với các Bộ: Xây dựng, Tài chính, Nông nghiệp và Môi trường, Tư pháp rà soát, ban hành hoặc báo cáo Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ ban hành các văn bản theo thẩm quyền nhằm đảm bảo tính thống nhất, hiệu quả trong tổ chức thực hiện chính sách.
Đặc biệt, việc xây dựng Cơ sở dữ liệu quản lý hồ sơ người có công, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số là yêu cầu cấp thiết để đảm bảo tính liên thông, công khai, minh bạch và công bằng trên phạm vi toàn quốc.
Về phía địa phương, quan điểm của tác giả là UBND các tỉnh, thành phố cần sớm quy định cụ thể điều kiện, nguyên tắc, trình tự, thủ tục, thẩm quyền và trách nhiệm trong việc hỗ trợ về nhà ở đối với người có công; đồng thời, tăng cường công tác tuyên truyền, tập huấn nghiệp vụ và thanh tra, kiểm tra việc thực hiện chính sách.
Khép lại những cuộc thanh tra, việc kiến nghị xử lý, thu hồi hay kiểm điểm trách nhiệm không đơn thuần là câu chuyện siết chặt kỷ cương, mà sâu xa hơn là để bảo vệ ý nghĩa cao đẹp của đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”.
Lấy thượng tôn pháp luật làm kim chỉ nam, việc nhận diện thẳng thắn và khắc phục triệt để những “điểm nghẽn” chính là tiền đề vững chắc để hoàn thiện cơ chế, bảo đảm mọi nguồn lực tri ân được trao gửi đúng người, đúng đối tượng. Đó mới thực sự là hành động thiết thực, nhân văn và trọn vẹn nhất để tri ân những cống hiến, hy sinh của các thế hệ đi trước vì nền độc lập, hòa bình của dân tộc.
