(Thanh tra) - Khởi nguồn từ đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, chính sách hỗ trợ người có công cải thiện nhà ở là minh chứng sinh động và thiết thực nhất cho sự tri ân sâu sắc của Đảng, Nhà nước trước những cống hiến, hy sinh vô giá vì độc lập, tự do của Tổ quốc.
Thời gian qua, hàng vạn ngôi nhà tình nghĩa đã được xây mới, sửa chữa, mang lại niềm vui an cư cho nhiều gia đình chính sách. Tuy nhiên, qua công tác thanh tra tại nhiều địa phương (thời kỳ 2008 - 2019), hàng loạt “điểm nghẽn” từ khâu ban hành văn bản hướng dẫn đến việc thiếu chặt chẽ trong thẩm định, xét duyệt hồ sơ đã bộc lộ.
Nhận diện thẳng thắn những hạn chế này không nhằm phủ nhận thành quả đã đạt được, mà là bước đi thiết yếu nhằm cảnh báo, chấn chỉnh và hoàn thiện cơ chế; bảo đảm sự minh bạch, công bằng và trọn vẹn của một chính sách mang đậm tính nhân văn.
Sự thành bại và tính kịp thời của một chính sách phụ thuộc rất lớn vào khâu thể chế hóa và tổ chức triển khai cụ thể tại cơ sở. Thế nhưng, thực tiễn thanh tra việc thực hiện chính sách hỗ trợ người có công với cách mạnh cải thiện nhà ở tại một số tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương do Thanh tra Chính phủ triển khai gần đây cho thấy, sự thiếu chủ động và chậm trễ trong công tác lãnh đạo, chỉ đạo diễn ra tại không ít địa phương trong giai đoạn 2008 - 2019.
Điển hình là việc Quyết định số 118 của Thủ tướng Chính phủ có hiệu lực từ ngày 1/1/1995, nhưng phải 4 năm sau, UBND tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu (nay là TPHCM) và tỉnh Đồng Nai (nay là TP Đồng Nai) mới ban hành văn bản triển khai thực hiện.
Tại tỉnh Vĩnh Phúc (nay là tỉnh Phú Thọ), “độ trễ” trong việc ban hành quy định tạm thời cũng lên tới 22 tháng. Tương tự, tại tỉnh Thanh Hóa, quá trình ban hành văn bản hướng dẫn cũng diễn ra chậm trễ, không theo kịp yêu cầu của Trung ương.
Khi các chính sách có sự điều chỉnh, bổ sung nhóm đối tượng hoặc mức hưởng mới, công tác tham mưu tại các địa phương này đều không bắt kịp thực tiễn, dẫn đến việc chậm sửa đổi, bổ sung quy định.
“Điểm nghẽn” cốt lõi, mang tính hệ thống nằm ở chỗ, các văn bản của chính quyền địa phương chưa cụ thể hóa được tiêu chí “khó khăn về nhà ở” hay “đặc biệt khó khăn” để phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội đặc thù của từng vùng.
Việc thiếu đi “thước đo” định lượng này đã khiến quy trình thẩm định trở nên lỏng lẻo, thiếu nhất quán. Trách nhiệm của các cơ quan chức năng, đặc biệt là sự sâu sát của cấp xã trong việc rà soát, xác minh thực trạng nhà ở của người có công chưa được thực hiện đầy đủ.
Hệ quả là, hàng loạt hồ sơ được duyệt hỗ trợ miễn, giảm tiền sử dụng đất chỉ dựa trên bề mặt văn bản như xác nhận đối tượng, hộ khẩu của cấp xã cùng giấy xác nhận chưa được miễn giảm lần nào của cơ quan Thuế. Các cấp chính quyền cơ sở đã bỏ qua khâu kiểm tra, xác minh hoàn cảnh khó khăn thực tế theo đúng quy định pháp luật.
Sự thiếu đồng bộ còn thể hiện qua việc công tác rà soát, thống kê đối tượng từ cấp cơ sở thiếu chính xác, không bám sát hiện trạng, khiến các đề án hỗ trợ phải điều chỉnh nhiều lần. Điều này trực tiếp dẫn đến việc các địa phương không hoàn thành thời gian, tiến độ hỗ trợ trong năm 2013 và 2014 theo quy định.
Một chính sách nhân văn chỉ thực sự phát huy tối đa giá trị khi nguồn lực của Nhà nước được trao đến đúng người, đúng đối tượng. Sự thiếu chặt chẽ trong quản lý, cùng việc thiếu vắng các tiêu chí xét duyệt rõ ràng đã làm phát sinh nhiều bất cập, ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả thực tiễn của chính sách.
Qua thanh tra cho thấy, hàng loạt trường hợp người có công dù đã có nhà đất ổn định, thậm chí sở hữu những thửa đất với diện tích lớn, vẫn được xét duyệt hỗ trợ miễn, giảm tiền sử dụng đất.
Tại Vĩnh Phúc, nhiều hộ gia đình đã có đất ở, đã được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất trước đó nhưng vẫn đề nghị và được chính quyền phê duyệt hỗ trợ.
Điển hình như trường hợp ông Nguyễn Đình Khoa không đăng ký hộ khẩu thường trú tại địa phương, đã có 2 thửa đất ở tại TP Phúc Yên (cũ) nhưng vẫn được giảm 70% tiền sử dụng đất với số tiền hơn 278 triệu đồng không đúng quy định. Hay trường hợp bà Đàm Thị Bê đã có 171,6m2 đất ở vẫn đề nghị và được giảm tiền sử dụng đất khi chuyển mục đích 200m2 đất nông nghiệp sang đất ở.
Đáng chú ý, tại tỉnh Đồng Nai và tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu còn xảy ra tình trạng người có công sau khi được giao đất hoặc nhận chuyển nhượng quyền sử dụng đất và hưởng hỗ trợ miễn, giảm tiền sử dụng đất đã chuyển nhượng lại chính diện tích đất đó cho người khác.
Thậm chí, có nhiều trường hợp (12 hồ sơ tại Bà Rịa - Vũng Tàu và 3 trường hợp tại Đồng Nai) sau khi được miễn, giảm tiền sử dụng đất đã chuyển nhượng lại cho chính người chuyển nhượng đất ban đầu.
Cá biệt, tại 2 địa phương này có 45 hồ sơ (41 hồ sơ tại Đồng Nai với số tiền hỗ trợ hơn 10,8 tỷ đồng và 4 hồ sơ tại Bà Rịa - Vũng Tàu với số tiền hơn 3,2 tỷ đồng) có hộ khẩu thường trú từ tỉnh khác đến đăng ký tạm trú, nhận chuyển nhượng đất nông nghiệp, sau khi được xét chuyển mục đích sang đất ở và hưởng miễn, giảm tiền sử dụng đất đã chuyển nhượng diện tích đất này rồi chuyển đi tỉnh khác.
Mặc dù pháp luật không có quy định hạn chế việc chuyển nhượng, nhưng thực tế này đã làm ảnh hưởng đến mục tiêu và giảm hiệu quả của chính sách hỗ trợ.
Những bất cập trong khâu thực thi còn thể hiện rõ qua việc áp dụng sai đối tượng, sai định mức được hưởng. Tại Hải Phòng, có 2 trường hợp không thuộc diện người có công, không có khó khăn về nhà ở nhưng vẫn được UBND thành phố có văn bản chỉ đạo giao đất tại quỹ đất 10% vốn dành cho hộ gia đình chính sách.
Tại Đồng Nai, có 3 trường hợp không thuộc đối tượng người có công (2 vợ liệt sĩ đã tái giá và 1 chị dâu liệt sĩ) được hỗ trợ miễn, giảm gần 113 triệu đồng tiền sử dụng đất sai quy định.
Ngoài ra, hàng trăm trường hợp khác tại các địa phương được các cơ quan chức năng xét duyệt hỗ trợ trên phần diện tích vượt hạn mức đất ở cho phép, không đúng quy định pháp luật về thu tiền sử dụng đất.
Bên cạnh đó, việc một cá nhân được xét duyệt hưởng chính sách lặp lại nhiều lần cũng là minh chứng cho những thiếu sót trong quản lý hồ sơ. Tại Đồng Nai, có 3 hộ gia đình người có công được xét duyệt hỗ trợ cải thiện nhà ở nhiều lần. Tại Hải Phòng, có 1 trường hợp cũng được hỗ trợ miễn, giảm tiền sử dụng đất tới 3 lần sai quy định.
Những thiếu sót từ khâu cụ thể hóa tiêu chí đến việc bỏ qua quy trình xác minh thực trạng nhà ở tại cơ sở đã cho thấy một thực tế đáng suy ngẫm: Một chủ trương nhân văn của Đảng và Nhà nước nếu thiếu đi những quy chuẩn thực thi chặt chẽ sẽ khó tránh khỏi những bất cập, sai lệch trong quá trình triển khai.
Hệ lụy không chỉ dừng lại ở những khoản ngân sách bị miễn, giảm sai quy định hay những thửa đất chính sách bị chuyển nhượng ngay sau khi nhận hỗ trợ, mà sâu xa hơn là làm giảm đi tính công bằng và mục tiêu an sinh của chính sách đền ơn đáp nghĩa.
Nhìn thẳng vào những hạn chế qua thực tiễn thanh tra tại các địa phương chính là lời nhắc nhở về trách nhiệm công vụ trong quản lý Nhà nước; đồng thời, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải lấp đầy “khoảng trống” giám sát, siết chặt kỷ cương điều hành để chính sách thực sự đi vào đời sống một cách minh bạch, vẹn tròn.
Bài 2: Siết chặt kỷ cương, kiến tạo hành lang thực thi minh bạch
