(Thanh tra) - Từ những bộ hồ sơ thiếu, hạng mục công trình khó kiểm chứng đến quy định còn giao thoa, thực tiễn thanh tra đầu tư xây dựng tại Lào Cai cho thấy yêu cầu cấp thiết phải nâng cao năng lực chuyên môn, tháo gỡ vướng mắc về cơ chế và làm rõ trách nhiệm trong từng khâu của dự án.
Một công trình đã hoàn thành không có nghĩa mọi vấn đề trong quá trình xây dựng đều có thể nhìn thấy bằng mắt thường. Móng, cọc, cốt thép nằm trong bê tông hay hệ thống kỹ thuật dưới lòng đất đã bị che khuất sau khi thi công. Muốn kiểm tra khối lượng, chất lượng, người làm thanh tra phải đối chiếu bản vẽ, dự toán, nhật ký thi công và biên bản nghiệm thu.
Ông Lương Đức Thiện, Trưởng phòng 3, Thanh tra tỉnh Lào Cai cho biết, đầu tư xây dựng đòi hỏi kiến thức chuyên sâu về kỹ thuật, định mức, đơn giá, khối lượng và tài chính, trong khi kinh nghiệm của đội ngũ chưa đồng đều.
Phòng 3 được thành lập sau khi hợp nhất Thanh tra tỉnh Yên Bái và Thanh tra tỉnh Lào Cai, tiếp nhận công chức từ các cơ quan thanh tra chuyên ngành xây dựng, giao thông. Theo tài liệu của đơn vị, chỉ khoảng 30% công chức trong phòng có kinh nghiệm thanh tra về lĩnh vực đầu tư xây dựng; một số người cần cập nhật nghiệp vụ sau thời gian dài không trực tiếp làm công tác này.
Từ tháng 2/2026 đến thời điểm báo cáo, Phòng 3 đã triển khai 22 cuộc thanh tra (4 cuộc thanh tra theo kế hoạch thanh tra năm 2026; 1 cuộc thanh tra đột xuất theo chỉ đạo của UBND tỉnh; 17 cuộc thanh tra chuyên đề theo chỉ đạo của Thanh tra Chính phủ, UBND tỉnh); trong đó, có 4 cuộc là thanh tra về lĩnh vực đầu tư xây dựng.
Sau khi hợp nhất hai tỉnh, tỉnh Lào Cai hiện nay có địa bàn rộng, địa hình phức tạp. Luật Thanh tra năm 2025 đã quy định về hoạt động thanh tra trực tuyến, từ xa. Tuy nhiên, chưa có văn bản hướng dẫn triển khai thực hiện cụ thể, chưa có quy định cụ thể về cơ sở khoa học, cơ sở pháp lý để triển khai thực hiện công tác này.
Hồ sơ dự án qua nhiều năm có thể bị gián đoạn sau sắp xếp tổ chức; tài liệu bàn giao thiếu hoặc người phụ trách đã nghỉ việc, chuyển công tác khiến việc giải trình và xác định trách nhiệm gặp nhiều khó khăn. Với những hạng mục đã bị che khuất, đoàn thanh tra còn phải đối chiếu hồ sơ hoàn công hoặc cân nhắc việc trưng cầu kiểm định độc lập, vừa tốn thời gian, vừa phát sinh chi phí thực hiện.
Một vướng mắc khác là thủ tục khai thác đất đắp phục vụ công trình có quy mô nhỏ. Trước tháng 6/2026, có những công trình chỉ cần khai thác, sử dụng khối lượng đất đắp rất nhỏ để đắp nền công trình nhưng vẫn phải làm thủ tục pháp lý về khoáng sản như những công trình có quy mô khai thác khoáng sản rất lớn. Quy định này sau đó được sửa đổi; tuy nhiên, theo ông Thiện, nếu chưa phân cấp phù hợp cho UBND cấp xã, một số dự án nhỏ vẫn phải trình cấp tỉnh chấp thuận phương án khai thác, ảnh hưởng đến tiến độ thực hiện và giải ngân vốn đầu tư công.
Vật liệu đá hộc phát sinh trong quá trình thi công tại một số công trình xây dựng cũng có thể tận thu để sử dụng cho công trình hoặc các công trình lân cận để giảm giá thành xây dựng. Tuy nhiên, thủ tục tận thu khoáng sản rất phức tạp khiến nhiều chủ đầu tư có tâm lý e ngại, sợ ảnh hưởng đến tiến độ thực hiện dự án nên thường không sử dụng vật liệu tận thu.
Những vướng mắc này không phải lúc nào cũng bắt nguồn từ vi phạm của chủ đầu tư hay nhà thầu thi công. Có trường hợp cần xử lý sai phạm; có trường hợp phải xem xét sự thống nhất giữa các quy định của pháp luật và việc phân cấp trách nhiệm giữa các cấp chính quyền. Nếu không phân biệt rõ, thanh tra dễ chỉ nêu thiếu sót mà chưa làm rõ nguyên nhân, hướng tháo gỡ.
Theo ông Thiện, việc tập huấn thường xuyên về kỹ năng đọc bản vẽ thiết kế, kiểm tra dự toán, khối lượng, hồ sơ đấu thầu và chất lượng công trình là cần thiết để mỗi công chức làm thanh tra tự nâng cao kỹ năng, kinh nghiệm trong thanh tra đầu tư xây dựng.
Ông Thiện kiến nghị, trong quá trình thanh tra phải luôn tăng cường phối hợp với cơ quan chuyên môn, đồng thời có cơ chế để huy động các chuyên gia (về kỹ thuật, dự toán, đấu thầu, tài chính, đất đai...) khi gặp những vụ việc có tính chất phức tạp hoặc đặc biệt phức tạp. Công cụ số và trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ tra cứu văn bản, nhưng kết luận vẫn phải dựa trên hồ sơ, chứng cứ và đánh giá về chuyên môn, kỹ thuật.
Ở góc độ quản lý chuyên ngành, ông Đỗ Văn Nam, Trưởng phòng Quản lý trật tự xây dựng, Sở Xây dựng Lào Cai, nhấn mạnh kết quả thanh tra phải làm rõ sai phạm, trách nhiệm và bất cập cần khắc phục.
Không chỉ xác định có sai phạm hay không, theo ông Nam, thanh tra cần làm rõ sai ở khâu nào, do ai thực hiện, nguyên nhân và trách nhiệm trực tiếp, trách nhiệm quản lý.
Dự án trải qua nhiều khâu, từ chuẩn bị đầu tư, lựa chọn nhà thầu đến thi công, nghiệm thu, thanh toán và quyết toán. Nếu kết luận chỉ nêu hiện tượng mà không xác định mắt xích phát sinh vấn đề, việc chấn chỉnh khó đi đến tận gốc.
Ông Nam đề xuất lựa chọn đối tượng thanh tra theo mức độ rủi ro, ưu tiên dự án hoặc khâu có nguy cơ sai phạm cao; đồng thời chia sẻ thông tin giữa các cơ quan và theo dõi việc thực hiện kết luận.
Để sử dụng hiệu quả nguồn lực, ông Nam đề xuất ưu tiên dự án có vốn lớn, điều chỉnh thiết kế hoặc dự toán nhiều lần, phát sinh khối lượng, thay đổi nhà thầu hay có dấu hiệu bất thường trong giải ngân. Cách làm này cần dữ liệu liên ngành được chia sẻ tốt hơn.
Kết luận thanh tra chỉ có giá trị khi được thực hiện đến cùng. Kiến nghị xử lý kinh tế, khắc phục sai phạm và xác định trách nhiệm cần được theo dõi; các phát hiện cũng cần phân loại rõ vi phạm, hạn chế trong quản lý hay bất cập chính sách.
Từ thực tiễn Lào Cai, cần vừa xử lý đúng vi phạm vừa nhận diện điểm nghẽn trong quản lý. Đội ngũ thanh tra cần được bồi dưỡng chuyên sâu, huy động chuyên gia, tiếp cận hồ sơ đầy đủ và sử dụng dữ liệu hiệu quả; đồng thời thống nhất hướng dẫn pháp lý, làm rõ trách nhiệm phối hợp và đôn đốc thực hiện kết luận.
Đích đến không chỉ là phát hiện sai phạm, mà còn chỉ ra nguyên nhân, trách nhiệm và điều cần sửa để hạn chế tái diễn. Khi kết luận gắn với khắc phục bất cập, thanh tra mới góp phần bảo vệ vốn đầu tư công, giảm lãng phí và giúp dự án triển khai đúng quy định, đúng tiến độ.
