Quang cảnh buổi tọa đàm, khảo sát về hoạt động thanh tra trong lĩnh vực đầu tư xây dựng tại Lào Cai. Ảnh: Bùi Bình

Chiều 18/9, Trường Cán bộ Thanh tra phối hợp với Thanh tra tỉnh Lào Cai tổ chức tọa đàm, khảo sát “Hoạt động thanh tra trong lĩnh vực đầu tư xây dựng của Thanh tra Chính phủ tại tỉnh Lào Cai”. Hoạt động nằm trong nhiệm vụ nghiên cứu, tổng hợp về thanh tra trong lĩnh vực đầu tư xây dựng tại các tỉnh, thành phố do Thanh tra Chính phủ giao Trường Cán bộ Thanh tra thực hiện.

Tham dự có lãnh đạo Thanh tra tỉnh Lào Cai, Trường Cán bộ Thanh tra cùng đại diện các cơ quan quản lý chuyên ngành, đơn vị thực hiện và quản lý dự án đầu tư xây dựng. Những trao đổi tại đây cho thấy, cùng với yêu cầu phát hiện, xử lý vi phạm, hoạt động thanh tra đang đứng trước đòi hỏi lớn hơn là nhận diện sớm rủi ro, chỉ ra những bất cập trong quản lý và góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực đầu tư.

Ông Nguyễn Trung Triều, Chánh Thanh tra tỉnh Lào Cai, phát biểu tại tọa đàm. Ảnh: Bùi Bình

Đổi mới tư duy, phương pháp thanh tra

Phát biểu khai mạc, ông Nguyễn Trung Triều, Chánh Thanh tra tỉnh Lào Cai cho biết, đầu tư xây dựng có vai trò quan trọng đối với phát triển hạ tầng, mở rộng không gian phát triển, sản xuất, kinh doanh và cải thiện đời sống nhân dân. Đây cũng là lĩnh vực sử dụng nguồn lực lớn của Nhà nước và xã hội, liên quan đến nhiều chủ thể, nhiều công đoạn và chịu sự điều chỉnh của nhiều quy định pháp luật.

Thực tế đó khiến công tác kiểm tra, giám sát, thanh tra có ý nghĩa đặc biệt trong việc phòng ngừa sai phạm, thất thoát, lãng phí. Qua hoạt động thanh tra không chỉ phát hiện, xử lý vi phạm mà còn có thể nhận diện những bất cập trong quản lý, thu hồi tài sản, kiến nghị hoàn thiện cơ chế, chính sách và nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước.

Ông Nguyễn Văn Lương, Hiệu trưởng Trường Cán bộ Thanh tra, trao đổi tại tọa đàm. Ảnh: Bùi Bình

Tại Tọa đàm, ông Nguyễn Văn Lương, Hiệu trưởng Trường Cán bộ Thanh tra, cho rằng yêu cầu đặt ra hiện nay là phải tiếp tục đổi mới tư duy và phương pháp thanh tra. Nghiên cứu được triển khai nhằm nhận diện những vướng mắc về pháp luật, cơ chế, chính sách trong thực tiễn, từ đó đề xuất giải pháp tháo gỡ điểm nghẽn, tạo môi trường đầu tư thuận lợi, minh bạch và ổn định.

Theo ông Lương, thanh tra cần chuyển mạnh từ tư duy chỉ tập trung phát hiện, xử lý vi phạm sang chú trọng phòng ngừa, cảnh báo sớm và bảo vệ tài sản công. Cùng với đó là ứng dụng công nghệ, quản lý dữ liệu, tăng cường bảo mật thông tin và khai thác hiệu quả các nguồn dữ liệu phục vụ thanh tra.

Một cuộc thanh tra đầu tư xây dựng cũng không chỉ dừng ở khâu kiểm tra trực tiếp. Các bước từ chuẩn bị, tiến hành thanh tra, xây dựng dự thảo, ban hành kết luận đến theo dõi, đôn đốc, kiểm tra việc thực hiện kết luận đều cần được nghiên cứu để xác định những điểm còn bất cập. Đây cũng là cơ sở để nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động thanh tra trong thực tế.

Ông Lương Đức Thiện, Trưởng Phòng 3, Thanh tra tỉnh Lào Cai, trao đổi về thực tiễn thanh tra đầu tư xây dựng. Ảnh: Bùi Bình

Từ thực tiễn của tỉnh Lào Cai, ông Lương Đức Thiện, Trưởng Phòng Thanh tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo lĩnh vực Xây dựng (Phòng 3), Thanh tra tỉnh Lào Cai, cho biết lĩnh vực thanh tra đầu tư xây dựng hiện đặt ra yêu cầu chuyên môn ngày càng cao.

Phòng 3 được hình thành sau quá trình sắp xếp tổ chức, với đội ngũ cán bộ đến từ các cơ quan thanh tra của hai tỉnh Lào Cai, Yên Bái trước đây và một số cơ quan chuyên ngành. Từ khi thành lập đến nay, đơn vị đã triển khai nhiều cuộc thanh tra theo kế hoạch và các chuyên đề liên quan đến quản lý, khai thác khoáng sản, dự án đầu tư công khó khăn, vướng mắc, tài sản công và các nội dung khác.

Tuy nhiên, theo ông Thiện, khoảng 30% cán bộ của phòng có kinh nghiệm trực tiếp về thanh tra đầu tư xây dựng; nhiều người dù được đào tạo chuyên ngành liên quan nhưng đã có thời gian dài không làm công việc này. Trong khi đó, thanh tra xây dựng đòi hỏi kiến thức sâu về kỹ thuật, định mức, đơn giá, tài chính, thiết kế, dự toán, hợp đồng và chất lượng công trình.

Khó khăn càng lớn khi địa bàn Lào Cai sau sắp xếp có phạm vi rộng, số lượng dự án lớn và nhiều công trình trải qua thời gian dài, liên quan đến nhiều cơ quan, nhiều thế hệ cán bộ. Hồ sơ có thể thiếu, chậm cung cấp hoặc phải mất nhiều thời gian để đối chiếu giữa hồ sơ với hiện trạng.

Đặc biệt, những hạng mục nằm dưới mặt đất hoặc bên trong kết cấu công trình rất khó kiểm chứng trực tiếp. Để xác định chính xác khối lượng, chất lượng và trách nhiệm, đoàn thanh tra phải đối chiếu thiết kế, dự toán, hợp đồng, hồ sơ nghiệm thu, thanh toán với thực tế thi công. Đây là công việc đòi hỏi cả kinh nghiệm thanh tra và kiến thức chuyên ngành.

Từ thực tiễn này, ông Thiện kiến nghị tăng cường đào tạo chuyên sâu về thanh tra đầu tư xây dựng; xây dựng cơ chế phối hợp để cơ quan thanh tra có thể tiếp cận chuyên gia kỹ thuật khi cần thiết; hoàn thiện quy định về thanh tra trực tuyến, từ xa; đồng thời nghiên cứu cơ chế sử dụng cộng tác viên, chuyên gia trong những lĩnh vực có tính kỹ thuật cao.

Ông Đỗ Văn Nam, Trưởng Phòng Quản lý trật tự xây dựng, Sở Xây dựng Lào Cai, phát biểu tại tọa đàm. Anh: Bùi Bình

Để kết luận thanh tra trở lại phục vụ quản lý

Ở góc độ cơ quan quản lý chuyên ngành, ông Đỗ Văn Nam, Trưởng Phòng Quản lý trật tự xây dựng, Sở Xây dựng Lào Cai, cho rằng hiệu quả của thanh tra đầu tư xây dựng không chỉ thể hiện ở việc phát hiện bao nhiêu vi phạm hay xử lý, thu hồi bao nhiêu tiền.

Quan trọng hơn, kết quả thanh tra phải giúp cơ quan quản lý nhận diện được những khâu còn lỏng, những quy định chưa phù hợp và trách nhiệm của từng chủ thể. Một kết luận có giá trị cần làm rõ vi phạm phát sinh ở đâu, do chủ thể nào thực hiện, nguyên nhân khách quan hay chủ quan, trách nhiệm trực tiếp và trách nhiệm quản lý thuộc về ai.

Theo ông Nam, trong bối cảnh các dự án ngày càng lớn, phức tạp và liên quan nhiều lĩnh vực, thanh tra cần chuyển từ cách làm dàn trải sang lựa chọn đối tượng trên cơ sở rủi ro. Những dự án có quy mô vốn lớn, điều chỉnh nhiều lần, giải ngân bất thường, thay đổi nhà thầu, thay đổi khối lượng hoặc phát sinh nhiều phản ánh cần được chú ý hơn.

Việc thanh tra cũng cần bám theo vòng đời dự án, nhất là những khâu có nguy cơ phát sinh sai phạm như điều chỉnh chủ trương đầu tư, thiết kế - dự toán, đấu thầu, quản lý hợp đồng, nghiệm thu khối lượng và thanh toán. Kết quả thanh tra cần được kết nối trở lại với công tác quản lý chuyên ngành để những phát hiện từ thực tế không dừng ở một kết luận mà trở thành cơ sở hoàn thiện quy trình, hướng dẫn và cơ chế quản lý.

Ông Đỗ Văn Nam, Trưởng Phòng Quản lý trật tự xây dựng, Sở Xây dựng Lào Cai, phát biểu tại tọa đàm. Ảnh: Bùi Bình

Từ phía chủ đầu tư, ông Nguyễn Hồng Ba, Phó Trưởng Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng số 1 tỉnh Lào Cai, nhìn nhận hoạt động thanh tra có vai trò như một kênh cảnh báo sớm đối với những dấu hiệu vi phạm trong quá trình thực hiện dự án. Qua thanh tra, những tồn tại liên quan đến nhà thầu, khối lượng, nghiệm thu, thanh toán có thể được phát hiện, chấn chỉnh; đồng thời giúp chủ đầu tư nhìn lại trách nhiệm quản lý của mình.

Theo ông Ba, bên cạnh hoạt động thanh tra, chủ đầu tư cần chủ động tự kiểm tra ngay từ khâu chuẩn bị dự án đến khi bàn giao, quyết toán công trình. Tuy nhiên, thực tế triển khai dự án đầu tư công vẫn phát sinh nhiều vấn đề cần được tháo gỡ, nhất là quy định về khảo sát, thiết kế dẫn đến phải điều chỉnh trong quá trình thực hiện; biến động giá vật liệu như đá, cát, cấp phối; định mức chưa sát với thực tế; khó khăn trong giải phóng mặt bằng, xác định nguồn gốc đất và xử lý các tình huống phát sinh trong hợp đồng.

Những ý kiến từ cơ quan thanh tra, cơ quan quản lý chuyên ngành và chủ đầu tư cho thấy, yêu cầu đổi mới thanh tra đầu tư xây dựng đang được đặt ra từ chính những vấn đề phát sinh trong thực tiễn. Thanh tra không chỉ nhằm phát hiện và xử lý sai phạm, mà còn phải nhận diện rủi ro, làm rõ trách nhiệm, khắc phục lỗ hổng quản lý và góp phần sử dụng hiệu quả nguồn lực đầu tư.

Giá trị của một cuộc thanh tra vì thế không chỉ nằm ở những vi phạm được phát hiện hay những khoản tiền được xử lý, mà còn ở khả năng biến những vấn đề cụ thể thành bài học quản lý, giúp ngăn ngừa sai phạm tái diễn và nâng cao hiệu quả đầu tư công.