Tư duy kiến tạo là sự tiếp nối hợp quy luật bản chất của công tác thanh tra trong điều kiện phá triển mới. Ảnh: M.Nguyệt

Thực tiễn cho thấy, không ít sai phạm xảy ra ở những địa phương khác nhau nhưng lại có chung căn nguyên; nhiều bất cập lặp đi lặp lại qua nhiều năm trong các lĩnh vực đất đai, đầu tư, xây dựng, quản lý tài sản công… mà phần lớn bắt nguồn từ sự thiếu đồng bộ của hệ thống pháp luật, sự chồng chéo giữa các quy định, những khoảng trống trong phân cấp, phân quyền hoặc bất cập trong tổ chức thực hiện. Nếu chỉ xử lý từng vụ việc đơn lẻ mà không giải quyết tận gốc căn nguyên, sai phạm rất dễ tái phát dưới một hình thức khác.

Xuất phát từ đòi hỏi đó, định hướng “thanh tra kiến tạo” ra đời như một sự chuyển dịch tất yếu về tư duy.

Từ “phát hiện, xử lý” đến “phòng ngừa, kiến tạo”: Sự chuyển dịch tất yếu

Đổi mới hoạt động thanh tra không đơn thuần là yêu cầu về phương pháp nghiệp vụ mà đã trở thành một định hướng chính trị - pháp lý xuyên suốt. Chương trình hành động số 02-CTr/ĐU ngày 31/3/2026 của Ban Chấp hành Đảng bộ Thanh tra Chính phủ thực hiện Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng đã xác định rõ mục tiêu chuyển mạnh hoạt động thanh tra từ “phát hiện, xử lý” sang “phòng ngừa, kiến tạo”; đồng thời tăng cường xử lý sau thanh tra, tháo gỡ khó khăn, vướng mắc nhằm khơi thông nguồn lực phục vụ phát triển kinh tế - xã hội.

Cần khẳng định ngay rằng, sự chuyển dịch này không phủ định chức năng vốn có của thanh tra. Việc phát hiện, xử lý nghiêm minh các hành vi vi phạm vẫn là yêu cầu xuyên suốt nhằm bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật và kỷ cương quản lý nhà nước.

Kết quả của toàn ngành trong thời gian qua là minh chứng rõ nét. Giai đoạn 2020 - 2025, ngành Thanh tra đã phát hiện sai phạm về kinh tế hơn 703 nghìn tỷ đồng (tăng 62,3%) và hơn 19 nghìn ha đất; kiến nghị xem xét, xử lý trách nhiệm trên 16 nghìn tập thể và trên 34 nghìn cá nhân; chuyển cơ quan điều tra 1.762 vụ việc (tăng 258,8% so với nhiệm kỳ trước). Riêng năm 2025, toàn ngành triển khai 66.032 cuộc thanh tra, kiểm tra tại 79.894 đơn vị, phát hiện vi phạm về kinh tế hơn 256 nghìn tỷ đồng và kiến nghị thu hồi hơn 210 nghìn tỷ đồng.

Điểm mới, cũng là chiều sâu của tư duy kiến tạo, nằm ở chỗ: Bên cạnh việc “bắt lỗi” của cơ quan, tổ chức, cá nhân là đối tượng thanh tra, mỗi cuộc thanh tra còn phải tạo ra những giá trị bền vững cho công tác quản lý, đó là nhận diện đúng căn nguyên, kiến nghị hoàn thiện cơ chế và phòng ngừa rủi ro từ sớm, từ xa. Nói cách khác, thanh tra kiến tạo mở rộng “chuỗi giá trị” của một cuộc thanh tra: không dừng lại ở đầu ra là kết luận và kiến nghị xử lý, mà vươn tới những đầu ra về thể chế và nguồn lực.

Đây cũng chính là tinh thần được nguyên Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Nguyễn Hòa Bình nhấn mạnh tại Hội nghị tổng kết ngành Thanh tra ngày 8/1/2026: Tìm ra sai phạm là cần thiết, song quan trọng hơn là giúp các cơ quan, đơn vị nhận diện rủi ro để quản trị tốt hơn, phòng ngừa vi phạm từ sớm, từ xa, đồng thời phát hiện những kẽ hở của pháp luật để kiến nghị hoàn thiện.

Xét về bản chất, sự chuyển dịch này là sự kế thừa và phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh về công tác thanh tra. Khi ví người cán bộ thanh tra vừa là “tai mắt của trên”, vừa là “bạn của dưới”, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ rõ tính hai mặt thống nhất của hoạt động thanh tra: vừa phản ánh trung thực thực trạng để phục vụ lãnh đạo, quản lý, vừa đồng hành, chia sẻ và giúp cơ sở tháo gỡ khó khăn. Tư duy kiến tạo, vì thế, là sự tiếp nối hợp quy luật bản chất của công tác thanh tra trong điều kiện phát triển mới.

Phó Tổng Thanh tra Chính phủ Lê Sỹ Bảy

Ba yếu tố cốt lõi của thanh tra kiến tạo

Yếu tố thứ nhất là dịch chuyển trọng tâm từ xử lý “việc đã xảy ra” sang phòng ngừa “việc có nguy cơ xảy ra”. Thực tiễn cho thấy nhiều sai phạm nghiêm trọng không hình thành tức thời mà là hệ quả của quá trình tích tụ những vi phạm nhỏ, kéo dài, không được cảnh báo và chấn chỉnh kịp thời; đến khi bộc lộ thì mức độ đã lớn, hậu quả nặng nề và khó khắc phục.

Do đó, giá trị của hoạt động thanh tra không thể chỉ đo bằng số vụ việc được phát hiện hay số tiền kiến nghị thu hồi, mà còn phải được đánh giá qua khả năng nhận diện sớm rủi ro và bịt kín lỗ hổng trước khi chúng bị lợi dụng.

Phòng ngừa từ sớm, từ xa đòi hỏi hoạt động thanh tra phải có trọng tâm, trọng điểm, tập trung vào những lĩnh vực nhạy cảm, tiềm ẩn nguy cơ cao, thay vì thanh tra dàn trải, gây phiền hà cho các đối tượng chấp hành tốt pháp luật.

Cách tiếp cận dựa trên rủi ro (risk-based approach) này vừa nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực thanh tra, vừa góp phần bảo vệ môi trường đầu tư, kinh doanh lành mạnh.

Trong bối cảnh đất nước thúc đẩy tăng trưởng dựa trên đổi mới sáng tạo - lĩnh vực vốn hàm chứa nhiều rủi ro, yêu cầu này càng trở nên cấp thiết: thanh tra phải phân định rạch ròi giữa người cố ý làm trái, lợi dụng đổi mới sáng tạo để trục lợi với người dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung, qua đó bảo vệ và khuyến khích cái đúng, cái tiến bộ.

Yếu tố thứ hai là chuyển hóa kết quả thanh tra thành đầu vào cho quá trình hoàn thiện thể chế. Hoạt động xây dựng chính sách, pháp luật không thể chỉ dựa trên nghiên cứu lý luận hay tổng kết của cơ quan làm chính sách, mà còn cần những dữ liệu phản ánh trung thực thực tiễn quản lý, và đây chính là lợi thế đặc thù của thanh tra.

Qua mỗi cuộc thanh tra, những điểm nghẽn trong quản lý, những quy định không còn phù hợp, những khoảng trống pháp lý đều được nhận diện bằng chứng cứ và số liệu cụ thể. Nếu được tổng hợp, phân tích và chuyển hóa thành kiến nghị chính sách, đó sẽ là nguồn thông tin thực tiễn có giá trị đặc biệt đối với việc hoàn thiện thể chế và nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước.

Trên phương diện thể chế, việc Quốc hội thông qua Luật Thanh tra năm 2025 (có hiệu lực từ ngày 1/7/2025) đã tạo khuôn khổ pháp lý mới cho tổ chức và hoạt động thanh tra theo hướng tinh gọn, hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả.

Thực tiễn 6 tháng đầu năm 2026 bước đầu cho thấy hiệu ứng của cách tiếp cận kiến tạo: Qua thanh tra, toàn ngành đã kiến nghị sửa đổi, bổ sung, bãi bỏ 38 văn bản về cơ chế, chính sách, pháp luật. Song song, ngành Thanh tra đang triển khai đợt tổng rà soát hệ thống pháp luật thuộc phạm vi quản lý, không đơn thuần là rà soát văn bản mà là đánh giá toàn diện tính phù hợp của pháp luật với yêu cầu phát triển: quy định nào trở thành rào cản thì mạnh dạn kiến nghị sửa đổi, khoảng trống nào ảnh hưởng đến hiệu quả quản lý thì kịp thời bổ sung.

Yếu tố thứ ba, cũng là điểm nhấn của tư duy kiến tạo, là khơi thông nguồn lực. Tinh thần đó được khái quát cô đọng: Thanh tra phải góp phần khơi thông nguồn lực, chứ không làm cho nguồn lực bị “ách tắc” thêm.

Trên thực tế, đây đang trở thành một nhiệm vụ cấp bách. Việc tham gia tháo gỡ khó khăn cho hơn 2.990 dự án đang “đóng băng” được xem là giải pháp đưa nguồn lực tài chính và đất đai trở lại guồng quay sản xuất, kinh doanh, tránh lãng phí nguồn lực quốc gia. Thanh tra Chính phủ đã ban hành kế hoạch thanh tra chuyên đề và thành lập tổ công tác để chỉ đạo, kiểm tra, hướng dẫn các bộ, ngành, địa phương xử lý các dự án tồn đọng, kéo dài.

Thực tiễn tại các địa phương cho thấy rõ giá trị của cách tiếp cận này. Tại TPHCM, từ cuộc thanh tra chuyên đề về phòng, chống lãng phí trong quản lý, sử dụng nhà, đất công, đoàn thanh tra không dừng ở việc xác định trách nhiệm mà đã kiến nghị đổi mới phương thức khai thác quỹ nhà, đất theo nguyên tắc thị trường, chuyển từ tư duy “quản lý tài sản” sang tư duy “quản trị, phát huy nguồn lực”.

Tại TP Hà Nội, bên cạnh nhiệm vụ phát hiện, xử lý vi phạm, ngành Thanh tra Thủ đô đã chủ động tham mưu tháo gỡ khó khăn trong giải phóng mặt bằng, hoàn thành thanh tra 6 dự án chậm triển khai và xử lý xong 267 trong tổng số 886 kết luận thanh tra còn tồn đọng, góp phần thúc đẩy tiến độ các công trình, dự án.

Cần nhấn mạnh rằng, ba yếu tố nêu trên không tồn tại tách rời mà gắn kết chặt chẽ trong một chỉnh thể thống nhất: Phòng ngừa rủi ro giúp hạn chế sai phạm phát sinh; hoàn thiện thể chế xử lý căn nguyên của sai phạm; còn khơi thông nguồn lực chuyển hóa kết quả thanh tra thành động lực phát triển. Đó chính là logic vận hành của mô hình thanh tra kiến tạo.

Phòng ngừa rủi ro giúp hạn chế sai phạm phát sinh; hoàn thiện thể chế xử lý căn nguyên của sai phạm; còn khơi thông nguồn lực chuyển hóa kết quả thanh tra thành động lực phát triển. Ảnh: M.Nguyệt

Những “nút thắt” cần tháo gỡ để tư duy kiến tạo trở thành hiện thực

Chuyển đổi tư duy là điều kiện cần, song để tư duy kiến tạo thực sự đi vào chiều sâu, hoạt động thanh tra còn phải vượt qua một số “nút thắt”.

Thứ nhất, hiệu lực thực thi sau thanh tra còn hạn chế. Kết quả rà soát 335 kết luận thanh tra do Thanh tra Chính phủ ban hành từ năm 2008 đến nay cho thấy mới có khoảng 42,3% nội dung kiến nghị được thực hiện và tỷ lệ thu hồi về ngân sách nhà nước đạt khoảng 40,1%. Một kết luận thanh tra, dù có chất lượng đến đâu, cũng chỉ phát huy giá trị khi được tổ chức thực hiện đầy đủ trên thực tế. Nếu khâu xử lý sau thanh tra không được cải thiện căn bản, những kiến nghị mang tính kiến tạo về thể chế và nguồn lực sẽ chỉ dừng lại trên giấy.

Thứ hai, năng lực của đội ngũ cán bộ thanh tra đứng trước yêu cầu ngày càng cao. Để nhận diện đúng “điểm nghẽn” và đề xuất giải pháp phù hợp, người cán bộ thanh tra không chỉ cần am hiểu pháp luật, mà còn phải có năng lực phân tích chính sách, hiểu biết về quản trị, kinh tế và thực tiễn vận hành của từng lĩnh vực.

Chỉ khi thấu hiểu “cơ chế vận hành” mới có thể nhìn nhận đúng bản chất vấn đề và kiến nghị giải pháp trúng, đúng.

Thứ ba, hệ tiêu chí đánh giá hiệu quả thanh tra cần được điều chỉnh. Nếu tiếp tục lấy số vụ việc phát hiện và số tiền kiến nghị thu hồi làm thước đo chủ đạo, hoạt động thanh tra sẽ thiếu động lực đầu tư cho những sản phẩm kiến tạo, vốn đòi hỏi nhiều công sức nhưng khó “lượng hóa” thành thành tích trong ngắn hạn. Việc đánh giá cần dựa trên kết quả, tiến độ và chất lượng của từng sản phẩm công việc, thay cho cách đánh giá bình quân, luân phiên.

Thứ tư, cần nhận thức đúng ranh giới giữa “kiến tạo” và “nể nang”. Đồng hành, tháo gỡ không đồng nghĩa với hạ thấp kỷ cương hay bỏ qua sai phạm. Thanh tra kiến tạo chỉ thực sự có sức thuyết phục khi vẫn giữ vững tính khách quan, nghiêm minh, phân định rạch ròi giữa vướng mắc khách quan cần tháo gỡ với vi phạm cố ý cần xử lý.

Từ những phân tích trên, để hiện thực hóa tư duy thanh tra kiến tạo, trước hết cần nâng chuẩn kết luận thanh tra, có thể nghiên cứu bổ sung cấu phần “kiến nghị chính sách” như một nội dung mang tính bắt buộc đối với các cuộc thanh tra chuyên đề, thanh tra diện rộng.

Bên cạnh đó, thiết lập cơ chế tổng hợp, phân tích và chuyển hóa kiến nghị. Cần xác định đầu mối và quy trình để tập hợp những “điểm nghẽn” lặp lại từ nhiều kết luận thanh tra thành các báo cáo kiến nghị chính sách gửi cơ quan có thẩm quyền, biến dữ liệu rời rạc thành thông tin phục vụ hoàn thiện thể chế.

Việc đổi mới mạnh mẽ công tác xử lý sau thanh tra cần thực hiện theo hướng chuyển từ “đôn đốc thực hiện” sang “đôn đốc gắn với rà soát, phân loại, tháo gỡ khó khăn và xử lý dứt điểm”; phân nhóm vướng mắc để có phương án phù hợp với từng trường hợp, qua đó nâng cao tỷ lệ thực hiện kiến nghị thanh tra.

Cùng với đó, nghiên cứu áp dụng phương pháp thanh tra dựa trên rủi ro để lựa chọn đúng trọng tâm, trọng điểm; tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin và dữ liệu trong nhận diện, cảnh báo sớm rủi ro, phục vụ mục tiêu phòng ngừa từ sớm, từ xa.

Đồng thời chú trọng đào tạo, bồi dưỡng, nâng cao năng lực đội ngũ theo hướng “vừa hồng, vừa chuyên”; bổ sung kiến thức về phân tích chính sách, quản trị, kinh tế ngành bên cạnh kiến thức, kỹ năng nghiệp vụ và pháp lý. Đây là nhiệm vụ trực tiếp và thường xuyên của công tác đào tạo, bồi dưỡng cán bộ thanh tra.

Ngoài ra, phải đổi mới tiêu chí thi đua, đánh giá theo hướng lấy hiệu quả công việc thực chất làm thước đo, ghi nhận cả những sản phẩm kiến tạo về thể chế và nguồn lực, chứ không chỉ căn cứ vào các chỉ tiêu định lượng về phát hiện, thu hồi.

Thanh tra kiến tạo không phải là sự thay thế mà là sự kế thừa, mở rộng và nâng tầm chức năng của thanh tra: vẫn phát hiện, xử lý nghiêm sai phạm, đồng thời phòng ngừa rủi ro từ sớm, từ xa, kiến nghị hoàn thiện thể chế và khơi thông những nguồn lực đang bị “đóng băng”.

Khi mỗi cuộc thanh tra vừa làm rõ trách nhiệm, vừa mở ra cơ hội hoàn thiện hệ thống, thanh tra sẽ thực sự chuyển từ vai trò kiểm soát sang vai trò kiến tạo, trở thành một động lực quan trọng thúc đẩy phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.