Quốc hội biểu quyết thông qua Luật Thanh tra 2025. Ảnh: VPQH

Sự cần thiết của việc tiếp tục hoàn thiện thể chế thanh tra

Trong những năm gần đây, Đảng và Nhà nước luôn xác định hoàn thiện thể chế là một trong những đột phá chiến lược, tạo nền tảng nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản trị quốc gia và đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh, bền vững của đất nước. Trong bối cảnh xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, nền hành chính hiện đại, chuyên nghiệp, liêm chính và phục vụ, yêu cầu này càng trở nên cấp thiết nhằm tạo cơ sở pháp lý cho việc tổ chức và vận hành bộ máy nhà nước theo mô hình mới.

Việc triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp cùng với cuộc cách mạng về sắp xếp, tinh gọn tổ chức bộ máy đã tạo ra những thay đổi căn bản về phương thức quản lý nhà nước. Khi mô hình tổ chức, thẩm quyền và cơ chế phân cấp, phân quyền được điều chỉnh, hệ thống pháp luật cũng phải được hoàn thiện tương ứng để bảo đảm bộ máy vận hành thống nhất, thông suốt và hiệu quả.

Trong tiến trình đó, ngành Thanh tra giữ vị trí đặc biệt quan trọng. Thanh tra không chỉ là công cụ kiểm tra việc chấp hành pháp luật, phát hiện và xử lý vi phạm, mà còn là một thiết chế quan trọng trong kiểm soát quyền lực nhà nước, bảo đảm kỷ luật, kỷ cương hành chính, phòng, chống tham nhũng, tiêu cực và góp phần hoàn thiện cơ chế, chính sách, nâng cao chất lượng quản trị quốc gia.

Hội thảo lấy ý kiến đối với dự thảo Quyết định của Tổng Thanh tra Chính phủ ban hành Bộ tiêu chí đánh giá hiệu quả thực hiện trách nhiệm giải trình. Ảnh: Nguyệt Huy

Để thực hiện tốt vai trò đó, hoạt động thanh tra trước hết phải được đặt trên nền tảng của một hệ thống thể chế đồng bộ, thống nhất và hiện đại.

Thể chế thanh tra không chỉ bao gồm Luật Thanh tra mà còn là tổng thể các quy định điều chỉnh hoạt động tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo, phòng, chống tham nhũng và các cơ chế kiểm soát việc thực thi quyền lực nhà nước.

Đây là một chỉnh thể thống nhất, trong đó mỗi đạo luật có phạm vi điều chỉnh riêng, nhưng cùng hướng tới mục tiêu xây dựng nền hành chính minh bạch, hiệu lực, hiệu quả và phục vụ Nhân dân.

Xuất phát từ yêu cầu đó, việc Quốc hội sửa đổi đồng bộ Luật Thanh tra, Luật Phòng, chống tham nhũng, Luật Tiếp công dân, Luật Khiếu nại và Luật Tố cáo trong thời gian qua có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật, khi triển khai mô hình tổ chức bộ máy mới.

Tuy nhiên, cần nhìn nhận rằng các sửa đổi này chủ yếu nhằm bảo đảm sự tương thích với mô hình tổ chức mới, tập trung điều chỉnh về cơ quan, thẩm quyền và chủ thể thực hiện nhiệm vụ, chưa phải là cuộc sửa đổi toàn diện về nội dung nhằm đổi mới căn bản hoạt động thanh tra và các thiết chế có liên quan.

Điều đó cũng đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện thể chế theo tư duy quản trị hiện đại, bảo đảm sự thống nhất giữa đổi mới tổ chức bộ máy với đổi mới phương thức quản trị, giữa phân cấp, phân quyền với kiểm tra, giám sát và kiểm soát quyền lực.

Chỉ khi thể chế đi trước một bước, hoạt động thanh tra mới thực sự trở thành công cụ hữu hiệu trong kiểm soát quyền lực, phòng ngừa tham nhũng, tiêu cực và nâng cao chất lượng quản trị quốc gia trong giai đoạn phát triển mới.

Định hướng tiếp tục hoàn thiện thể chế thanh tra trong giai đoạn mới

Việc sửa đổi đồng bộ các đạo luật vừa qua đã tạo cơ sở pháp lý quan trọng để bộ máy nhà nước sau khi sắp xếp có thể vận hành ổn định, thống nhất và thông suốt. Tuy nhiên, đây mới chỉ là bước hoàn thiện thể chế nhằm đáp ứng yêu cầu của mô hình tổ chức mới.

Trong giai đoạn tiếp theo, yêu cầu đặt ra là tiếp tục sửa đổi toàn diện hệ thống pháp luật về thanh tra và các lĩnh vực có liên quan theo tư duy quản trị hiện đại, phù hợp với yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và nâng cao chất lượng quản trị quốc gia.

Hội thảo hoàn thiện dự thảo Thông tư quy định Quy tắc ứng xử của cán bộ, công chức, viên chức ngành Thanh tra và cán bộ, công chức làm công tác tiếp công dân. Ảnh: Trần Kiên

Thứ nhất, hoàn thiện thể chế phải đặt trong tổng thể quá trình hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước. Thanh tra cần tiếp tục được khẳng định là một thiết chế quan trọng trong kiểm soát quyền lực, bảo đảm kỷ luật, kỷ cương hành chính, phòng, chống tham nhũng, tiêu cực và nâng cao trách nhiệm giải trình của các cơ quan, tổ chức và người có thẩm quyền.

Các quy định pháp luật cần tạo cơ sở để hoạt động thanh tra thực hiện tốt cả ba chức năng: Phát hiện vi phạm, phòng ngừa vi phạm và kiến nghị hoàn thiện cơ chế, chính sách.

Thứ hai, việc hoàn thiện thể chế phải đáp ứng yêu cầu đổi mới phương thức quản trị quốc gia. Trong điều kiện đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, pháp luật về thanh tra cần được thiết kế theo hướng tăng cường thanh tra trách nhiệm quản lý, thanh tra công vụ, kiểm tra việc thực hiện quyền lực và trách nhiệm của người đứng đầu, thay vì chủ yếu tập trung vào thanh tra vụ việc như trước đây.

Thanh tra phải trở thành công cụ đánh giá hiệu lực quản lý nhà nước, kịp thời phát hiện những khoảng trống, bất cập của cơ chế để kiến nghị sửa đổi, hoàn thiện.

Thứ ba, hoàn thiện thể chế cần gắn với yêu cầu xây dựng nền hành chính hiện đại và chuyển đổi số. Pháp luật phải tạo cơ sở cho việc đổi mới phương thức tổ chức và hoạt động của ngành Thanh tra trên nền tảng dữ liệu số, tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin, kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan và từng bước hình thành phương thức thanh tra hiện đại, góp phần nâng cao chất lượng dự báo, phòng ngừa và phát hiện vi phạm.

Thứ tư, việc sửa đổi các đạo luật cần được thực hiện theo một tư duy thống nhất, bảo đảm sự đồng bộ giữa Luật Thanh tra với Luật Phòng, chống tham nhũng, Luật Tiếp công dân, Luật Khiếu nại và Luật Tố cáo. Đây không phải là những đạo luật độc lập mà là các cấu phần của một cơ chế thống nhất về kiểm soát quyền lực nhà nước. Vì vậy, việc hoàn thiện từng đạo luật phải được đặt trong mối quan hệ hữu cơ với toàn bộ hệ thống pháp luật, bảo đảm tính thống nhất về nguyên tắc, thẩm quyền, trình tự và cơ chế phối hợp trong tổ chức thực hiện.

Có thể khẳng định, hoàn thiện thể chế không chỉ là yêu cầu của riêng ngành Thanh tra mà còn là điều kiện để nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước, tăng cường kiểm soát quyền lực, phòng, chống tham nhũng, tiêu cực và xây dựng nền hành chính hiện đại, phục vụ Nhân dân. Đây cũng là nền tảng để đổi mới toàn diện hoạt động thanh tra, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới.

Một cuộc hội thảo nghiên cứu đề tài khoa học do Trường CBTT tổ chức. Ảnh: LP

Kiến nghị tiếp tục hoàn thiện các đạo luật về thanh tra

Để đáp ứng yêu cầu đổi mới hoạt động thanh tra và nâng cao chất lượng quản trị quốc gia, việc sửa đổi các đạo luật cần được thực hiện theo một chương trình hoàn thiện thể chế thống nhất, đồng bộ, trên cơ sở kế thừa kết quả của đợt sửa đổi vừa qua, nhưng hướng mạnh hơn vào đổi mới nội dung và phương thức quản trị.

Đối với Luật Thanh tra, cần tiếp tục hoàn thiện theo hướng nâng cao tính độc lập, khách quan và chuyên nghiệp của hoạt động thanh tra, phù hợp với yêu cầu kiểm soát quyền lực trong điều kiện tổ chức bộ máy mới. Cần nghiên cứu mô hình tổ chức hệ thống cơ quan thanh tra theo ngành dọc, kết hợp với cơ chế song trùng lãnh đạo để vừa bảo đảm sự chỉ đạo thống nhất về chuyên môn, nghiệp vụ, vừa gắn với yêu cầu quản lý nhà nước ở địa phương. Đồng thời, cần khẳng định rõ hơn vai trò của thanh tra là thiết chế kiểm soát quyền lực nhà nước; chuyển mạnh từ thanh tra vụ việc sang thanh tra trách nhiệm quản lý, thanh tra công vụ, đánh giá việc thực hiện chức trách, nhiệm vụ của cơ quan, tổ chức và người đứng đầu. Thanh tra không chỉ phát hiện, xử lý vi phạm mà còn phải kịp thời phát hiện những bất cập của cơ chế, chính sách và pháp luật để kiến nghị sửa đổi, hoàn thiện, góp phần phòng ngừa vi phạm từ gốc.

Ảnh: NVCC

Đối với Luật Khiếu nại, cần đổi mới cơ bản cơ chế giải quyết khiếu nại theo hướng đơn giản, minh bạch và hiệu quả hơn. Có thể nghiên cứu thiết kế theo hướng cơ quan hoặc người đã ban hành quyết định hành chính, thực hiện hành vi hành chính chỉ giải quyết khiếu nại một lần. Sau khi có quyết định giải quyết, nếu người khiếu nại vẫn không đồng ý thì thực hiện quyền khởi kiện vụ án hành chính tại Tòa án. Cách tiếp cận này vừa rút ngắn quá trình giải quyết trong hệ thống hành chính, vừa phát huy vai trò của Tòa án trong kiểm soát quyền lực hành chính, hạn chế tình trạng khiếu nại kéo dài.

Đối với Luật Tố cáo, cần có những đổi mới mạnh mẽ về cơ chế tiếp nhận và xử lý tố cáo. Thực tiễn cho thấy việc xác định đúng cơ quan có thẩm quyền giải quyết tố cáo vẫn là khó khăn lớn đối với người dân, dẫn đến tình trạng gửi đơn nhiều nơi, chuyển đơn nhiều lần và kéo dài thời gian xử lý. Vì vậy, cần nghiên cứu giao một cơ quan đầu mối thực hiện việc tiếp nhận, phân loại và chuyển tố cáo đến cơ quan có thẩm quyền, đồng thời theo dõi, đôn đốc quá trình giải quyết. Cùng với đó, tiếp tục hoàn thiện cơ chế bảo vệ người tố cáo, nhất là trong môi trường số, để khuyến khích phát hiện và đấu tranh với các hành vi vi phạm pháp luật, tham nhũng, tiêu cực.

Đối với Luật Tiếp công dân, cần đổi mới mô hình tổ chức theo hướng gắn hoạt động tiếp công dân với trách nhiệm giải quyết của từng cơ quan, tổ chức, đơn vị. Tiếp công dân không chỉ là hoạt động tiếp nhận thông tin, mà phải là một khâu của quá trình giải quyết khiếu nại, tố cáo, kiến nghị và phản ánh.

Vì vậy, cần nghiên cứu mô hình mỗi cơ quan thực hiện việc tiếp công dân trong phạm vi chức năng, nhiệm vụ của mình, bảo đảm người đứng đầu trực tiếp lắng nghe, đối thoại và chịu trách nhiệm giải quyết các vấn đề thuộc thẩm quyền.

Đối với Luật Phòng, chống tham nhũng, cần tiếp tục hoàn thiện theo hướng lấy quản trị nhà nước hiện đại làm nền tảng của công tác phòng ngừa tham nhũng. Bên cạnh việc hoàn thiện các quy định về công khai, minh bạch, kiểm soát xung đột lợi ích và trách nhiệm giải trình, cần bổ sung các cơ chế thúc đẩy quản trị số, tăng cường minh bạch trong hoạt động công vụ và quản lý dữ liệu, nhằm hạn chế cơ hội phát sinh tham nhũng.

Đồng thời, cần tiếp tục hoàn thiện các quy định về kiểm soát tài sản, thu nhập theo hướng phân định rõ cơ quan có chức năng kiểm soát, nâng cao hiệu quả xác minh và tăng cường kết nối dữ liệu giữa các cơ quan có liên quan.