(Thanh tra) - Trước thách thức nền đất yếu, mực nước ngầm cao và nguy cơ ngập đô thị, TPHCM định hướng phát triển không gian ngầm gắn với yêu cầu an toàn, đồng bộ hạ tầng và thích ứng với điều kiện tự nhiên.
Theo Sở Xây dựng TPHCM, việc khai thác không gian ngầm phải tuân thủ các quy định pháp luật, bảo đảm phù hợp với điều kiện tự nhiên, khí tượng, địa chất, địa mạo và thủy văn. Các công trình ngầm cần đáp ứng yêu cầu an toàn trong quá trình sử dụng cũng như sau khi kết thúc sử dụng, đồng thời bảo đảm kết nối đồng bộ giữa các công trình.
Về nguyên tắc quản lý, khoản 1 Điều 11 Luật Phát triển đô thị số 18/2026/QH16 (có hiệu lực từ ngày 1/10/2026) quy định, việc khai thác không gian ngầm phải phù hợp với điều kiện tự nhiên, khí tượng, địa chất, địa mạo, thủy văn; bảo đảm an toàn trong quá trình sử dụng và sau khi kết thúc sử dụng; bảo đảm kết nối đồng bộ giữa các công trình.
Trong điều kiện đặc thù của TPHCM, việc phát triển không gian ngầm không chỉ là bài toán tổ chức xây dựng mà còn liên quan trực tiếp đến quản lý nền đất, nguồn nước dưới đất và khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu.
Để cụ thể hóa các yêu cầu quản lý, TPHCM đã có khung quy định về khai thác không gian ngầm tại Nghị quyết số 58/2026/NQ-HĐND ngày 22/9/2026 của HĐND TP.
Theo Điều 5 của nghị quyết này, người sử dụng đất được khai thác lòng đất đến độ sâu tối đa 15m trong ranh giới thửa đất mà không phải nộp tiền sử dụng không gian ngầm.
Đối với hoạt động khai thác vượt độ sâu này hoặc tại khu vực chưa có quy hoạch ngầm, các điều kiện được đặt ra chặt chẽ hơn. Cụ thể, Điều 6 và Điều 7 yêu cầu phải có kết quả khảo sát địa kỹ thuật, thủy văn và giải pháp kỹ thuật bảo đảm an toàn công trình hiện hữu, chống sụt lún, chống ngập và đáp ứng yêu cầu thoát nạn.
Cùng với khung quy định hiện hành, Sở Xây dựng đã tham mưu hoàn thiện dự thảo quyết định của UBND TPHCM về quản lý không gian ngầm. Trong đó, chủ đầu tư khi xây dựng công trình ngầm phải khảo sát, quan trắc biến dạng nền móng, đánh giá nguy cơ sụt lún, thấm và ngập. Các công trình cũng phải có phương án ứng phó với biến đổi khí hậu, bảo vệ tầng chứa nước dưới đất.
Dự thảo còn định hướng xây dựng cơ sở dữ liệu GIS 3D không gian ngầm dùng chung, tích hợp thông tin quy hoạch, giao thông ngầm, hệ thống thoát nước, địa chất và thủy văn. Việc hình thành dữ liệu số sẽ hỗ trợ quản lý, kiểm soát chồng lấn không gian giữa các công trình, đồng thời góp phần bảo vệ nguồn nước dưới đất.
Trong định hướng phát triển không gian ngầm, Sở Xây dựng TPHCM đang nghiên cứu tích hợp hạ tầng giao thông với hệ thống thoát nước đô thị, hướng tới khai thác hiệu quả không gian và nâng cao khả năng ứng phó với ngập lụt.
Theo Sở Xây dựng, TP áp dụng chính sách miễn 100% tiền sử dụng không gian ngầm đối với các công trình hạ tầng kỹ thuật phục vụ công cộng hoặc sử dụng chung, gồm giao thông đô thị, hào kỹ thuật, cấp nước, thoát nước và lối đi ngầm công cộng.
Chính sách này cũng áp dụng đối với hồ điều tiết, bể chứa, trạm bơm và các công trình chuyên dùng phục vụ phòng, chống ngập, điều tiết nước, phòng, chống thiên tai hoặc bảo vệ môi trường.
Đối với các dự án bãi đỗ xe ngầm và công trình ngầm giao thông, TP quy định miễn toàn bộ tiền thuê đất, tiền sử dụng không gian ngầm. Theo khoản 4 Điều 39 Luật Phát triển đô thị và Điều 9 Nghị quyết số 58/2026/NQ-HĐND, các dự án được phép dành tối đa 20 - 25% diện tích sàn để khai thác thương mại, hỗ trợ chi phí vận hành.
Cùng với cơ chế khuyến khích đầu tư, Sở Xây dựng đã tham mưu UBND TP ban hành quy định về thủ tục thỏa thuận, chấp thuận kết nối giữa các công trình. Theo đó, ưu tiên nghiên cứu các tuyến hầm, hào kỹ thuật dùng chung, bố trí song hành hoặc tích hợp bên dưới hệ thống metro và hầm giao thông.
Các tuyến hạ tầng này có thể tập trung đường ống cấp nước, thoát nước và những hệ thống kỹ thuật khác, qua đó hạn chế tình trạng đào xới nhiều lần trên mặt đất khi xây dựng hoặc sửa chữa công trình.
Sở Xây dựng cũng định hướng kết nối ngầm công cộng giữa các ga đường sắt đô thị với khu phức hợp ngầm, đi kèm hệ thống cửa van ngăn triều tự động. Việc kết nối cần được tính toán đồng bộ với yêu cầu kiểm soát nước, bảo đảm an toàn và khả năng vận hành trong điều kiện thời tiết bất lợi.
Mô hình công trình ngầm lưỡng dụng cũng được Sở Xây dựng TPHCM nghiên cứu, đề xuất với mục đích phục vụ phát triển kinh tế - xã hội nhưng có khả năng chuyển đổi công năng hoặc huy động trong tình huống khẩn cấp như thiên tai, lụt bão và nhiệm vụ phòng vệ dân sự.
Với định hướng này, công trình phải được tính toán ngay từ thiết kế, bảo đảm khả năng sử dụng linh hoạt mà không làm ảnh hưởng đến chức năng chính và điều kiện an toàn.
Công tác hợp tác quốc tế về phát triển không gian ngầm cũng được TPHCM chú trọng. Sở Xây dựng đã tham mưu UBND TPHCM gửi văn bản đến chính quyền thành phố Moscow (Liên bang Nga), đề nghị tư vấn, chuyển giao kinh nghiệm phát triển không gian ngầm.
Trong đó, nội dung hợp tác tập trung vào giải pháp thiết kế các nhà ga trung tâm đa tầng, đa phương thức như ga Thủ Thiêm, ga Bến Thành và tổ hợp thương mại dịch vụ - bãi xe ngầm công viên 23/9. Đồng thời, đề nghị tư vấn giải pháp thiết kế, thi công công trình ngầm sâu phù hợp với đặc điểm địa chất yếu, mực nước ngầm cao và nguy cơ ngập lụt.
