Lãng phí không chỉ nằm ở những khoản tiền đã mất

Trong quản lý Nhà nước, lãng phí thường được nhìn thấy rõ nhất qua những khoản chi sai, tài sản sử dụng không đúng mục đích hoặc nghĩa vụ tài chính chưa được thu đầy đủ. Tuy nhiên, thực tiễn thanh tra cho thấy còn có những dạng lãng phí khó lượng hóa ngay bằng tiền, nhưng ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả phát triển: Vốn đã bố trí nhưng giải ngân chậm; công trình cơ bản hoàn thành nhưng chậm vận hành; đất đã giao nhưng chưa sử dụng; tài sản công để trống hoặc dôi dư; dự án liên tục điều chỉnh chủ trương, tổng mức đầu tư, thiết kế và thời gian thực hiện.

Nhìn dưới góc độ đó, lãng phí không chỉ là câu chuyện “mất bao nhiêu tiền”, mà còn là câu chuyện “bao nhiêu nguồn lực chưa được chuyển hóa thành năng lực phát triển”.

Qua thanh tra hai dự án cơ sở 2 của các bệnh viện tuyến Trung ương, Thanh tra Chính phủ đã chỉ ra nhiều tồn tại trong quá trình chuẩn bị đầu tư, lựa chọn tư vấn, lập và phê duyệt dự án, thiết kế, đấu thầu, hợp đồng và triển khai thực hiện. Các dự án khởi công từ năm 2015, đến hết năm 2020, phần xây dựng đã cơ bản hoàn thành nhưng chưa được đưa vào vận hành đồng bộ. Vấn đề ở đây không chỉ là chi phí đầu tư, mà còn là một nguồn lực công rất lớn chậm tạo ra dịch vụ y tế tương ứng cho xã hội.

Tại một dự án bệnh viện quy mô 500 giường sử dụng vốn ODA ở Đồng bằng sông Cửu Long, những khó khăn liên quan đến hiệp định vay, điều kiện xuất xứ hàng hóa và tổ chức thực hiện khiến dự án phải dừng khi khối lượng thực hiện còn hạn chế. Trường hợp này cho thấy nếu điều kiện pháp lý, nguồn vốn và phương án triển khai không được chuẩn bị đồng bộ, nguồn lực đầu tư có thể bị “treo” trong thời gian dài.

Lãng phí không chỉ là câu chuyện “mất bao nhiêu tiền”, mà còn là câu chuyện “bao nhiêu nguồn lực chưa được chuyển hóa thành năng lực phát triển“. Ảnh: Thanh Hoa

Ở lĩnh vực giao thông, rủi ro lãng phí có thể bắt đầu ngay từ chất lượng chuẩn bị đầu tư. Dự báo lưu lượng thiếu sát thực tế, phương án tài chính chưa vững chắc, bố trí vốn chưa phù hợp, chậm giải phóng mặt bằng hoặc lựa chọn giải pháp kỹ thuật chưa tối ưu đều có thể làm suy giảm hiệu quả dự án.

Đối với dự án cao tốc Đồng Đăng - Trà Lĩnh theo phương thức PPP, giai đoạn 1 có tổng mức đầu tư hơn 14.331 tỷ đồng, trong đó vốn ngân sách Nhà nước tham gia 9.800 tỷ đồng, chiếm khoảng 68,38%. Kết luận thanh tra cũng chỉ ra những tồn tại về phê duyệt dự án, thiết kế, dự toán, giao vốn, giải ngân; đồng thời nêu một số hạng mục đã thi công ở giai đoạn 1 sẽ phải phá dỡ để hoàn thiện quy mô đầu tư ở giai đoạn 2. Thực tế này cho thấy, với dự án PPP có tỷ trọng vốn Nhà nước lớn, yêu cầu kiểm soát phương án tài chính, thiết kế phân kỳ, tiến độ và hiệu quả phần vốn Nhà nước tham gia cần được đặt ra từ sớm.

Từ một sai phạm cụ thể đến nhận diện “mẫu rủi ro”

Bài toán đặt ra đối với hoạt động thanh tra không chỉ là phát hiện từng vi phạm riêng lẻ. Từ nhiều kết luận thanh tra có thể nhận diện những dấu hiệu lặp lại: Dự án chậm tiến độ; điều chỉnh tổng mức đầu tư nhiều lần; giải ngân thấp; chậm quyết toán; tạm ứng kéo dài; đất được giao nhưng chậm sử dụng; nghĩa vụ tài chính chưa xác định đầy đủ; tài sản công chưa được sắp xếp hoặc khai thác hiệu quả.

Tại Hải Dương (cũ), qua kiểm tra 16 dự án sử dụng đất, có 13 dự án còn hạn chế, thiếu sót liên quan đến giá đất, nghĩa vụ tài chính và các nội dung có liên quan. Tại Hà Nam (cũ), kết luận thanh tra ghi nhận một số dự án chậm triển khai, phải phân kỳ đầu tư, tạm dừng hoặc cắt giảm quy mô. Đồng thời, còn tồn tại trong quy hoạch, lựa chọn nhà đầu tư và quản lý đất đai.

Nhìn vào dự án 2 bệnh viện bỏ hoang cả chục năm nay thì ai cũng thấy sự lãng phí, nhưng để lượng hóa sự lãng phí này một cách tường minh là một điều không dễ. Ảnh: BTT

Nếu nhìn riêng lẻ, đó là vấn đề của từng dự án. Nhưng khi cùng một dạng tồn tại xuất hiện ở nhiều ngành, nhiều địa phương và nhiều giai đoạn, chúng trở thành “mẫu rủi ro” có giá trị cảnh báo. Một cuộc thanh tra có thể phát hiện một sai phạm; nhiều cuộc thanh tra được hệ thống hóa có thể chỉ ra lỗ hổng cơ chế, bất cập chính sách hoặc chuỗi rủi ro mang tính hệ thống.

Cách tiếp cận này không làm giảm vai trò phát hiện và xử lý vi phạm. Tuy nhiên, cần phân biệt rõ: Rủi ro không đồng nghĩa với vi phạm. Dự án chậm tiến độ chưa chắc đã có sai phạm; tỷ lệ giải ngân thấp chưa phải là căn cứ kết luận trách nhiệm. Chỉ báo rủi ro chỉ giúp xác định nơi cần phân tích, kiểm tra sâu hơn; kết luận cuối cùng vẫn phải dựa trên hồ sơ, chứng cứ, kết quả xác minh và quy định pháp luật.

Dữ liệu và công nghệ vì thế chỉ là công cụ hỗ trợ sàng lọc, không thể thay thế việc đánh giá, xác minh và kết luận nghiệp vụ của thanh tra viên. Đó cũng là nền tảng của cách tiếp cận thanh tra dựa trên rủi ro: Dùng dữ liệu để lựa chọn đúng trọng tâm, không dùng thuật toán để thay thế kết luận pháp lý.

Từ xử lý hậu quả đến phòng ngừa từ sớm

Trong năm 2026, phạm vi phòng, chống lãng phí tiếp tục được mở rộng. Thanh tra Chính phủ đã công bố các thông báo kết luận thanh tra chuyên đề về phòng, chống lãng phí trong quản lý, sử dụng cơ sở nhà, đất tại Ninh Bình, Phú Thọ, Tuyên Quang; đồng thời triển khai thanh tra chuyên đề cơ sở nhà, đất dôi dư sau sắp xếp trên phạm vi rộng.

Một trụ sở dôi dư nếu không được xử lý kịp thời có thể chưa tạo ra khoản thất thoát trực tiếp ngay lập tức, nhưng chi phí quản lý, bảo quản vẫn phát sinh, tài sản có nguy cơ xuống cấp, đất đai chậm được đưa vào khai thác. Chống lãng phí trong trường hợp này không chỉ là xử lý sai phạm đã xảy ra, mà còn là làm cho tài sản công đang đứng yên sớm quay trở lại phục vụ phát triển.

Cùng với đó, Thanh tra Chính phủ đã công bố kết luận thanh tra đối với một số dự án hạ tầng quy mô lớn, trọng điểm quốc gia. Việc thanh tra trong quá trình triển khai cho thấy một hướng quan trọng: tăng cường phòng ngừa lãng phí trong suốt vòng đời dự án, thay vì chỉ xem xét hậu quả sau khi dự án đã hoàn thành.

Một nguồn lực quan trọng của ngành Thanh tra là dữ liệu được tích lũy qua hoạt động thanh tra trong nhiều năm. Kết luận thanh tra thường chứa thông tin về loại vi phạm, giai đoạn phát sinh, nguyên nhân, chủ thể chịu trách nhiệm, mức độ tác động, kiến nghị xử lý và kết quả khắc phục.

Nếu dữ liệu chỉ nằm riêng trong từng hồ sơ, giá trị chủ yếu phục vụ một cuộc thanh tra cụ thể. Nhưng nếu được chuẩn hóa, kết nối và phân tích, chúng có thể trở thành công cụ hỗ trợ cảnh báo và lựa chọn đối tượng thanh tra.

Đối với đầu tư công, có thể theo dõi số lần điều chỉnh dự án, tỷ lệ giải ngân, thời gian chậm tiến độ, giá trị tạm ứng kéo dài, thời gian chưa quyết toán, mức tăng tổng mức đầu tư. Đối với đất đai và tài sản công, có thể theo dõi thời gian chậm đưa đất vào sử dụng, chậm xác định nghĩa vụ tài chính, thời gian tài sản chưa được sắp xếp, hiệu suất sử dụng cơ sở nhà, đất. Đối với PPP, cần quan tâm thêm đến thay đổi tỷ lệ vốn Nhà nước, biến động phương án tài chính, thời gian hoàn vốn, khả năng huy động vốn của nhà đầu tư và biến động chi phí đầu tư.

Số hóa không đơn thuần là biến hồ sơ giấy thành file PDF. Một kho tài liệu điện tử rất lớn vẫn chỉ là nơi lưu trữ nếu dữ liệu chưa thể đối chiếu, so sánh và phân tích. Giá trị thực sự xuất hiện khi dữ liệu được chuẩn hóa, kết nối và sử dụng để hỗ trợ quyết định thanh tra.

Thanh tra không chỉ để xử lý, mà còn để tháo gỡ điểm nghẽn

Để hoạt động thanh tra góp phần mạnh hơn vào phòng, chống lãng phí và khơi thông nguồn lực, trước hết cần tiếp tục đổi mới việc lựa chọn đối tượng thanh tra theo mức độ rủi ro. Những dự án có tổng mức đầu tư lớn, điều chỉnh nhiều lần, giải ngân thấp, kéo dài tiến độ, chậm quyết toán hoặc có khối lượng tài sản công lớn nhưng khai thác kém hiệu quả cần được ưu tiên theo dõi, phân tích.

Thanh tra không chỉ để xử lý, mà còn để tháo gỡ điểm nghẽn. Ảnh: PV

Thứ hai, nội dung thanh tra cần chú trọng toàn bộ chuỗi sử dụng nguồn lực, thay vì chỉ kiểm tra từng thủ tục riêng lẻ. Một hồ sơ có thể tương đối đầy đủ về hình thức, nhưng nếu dự án kéo dài nhiều năm, công trình không phát huy công năng hoặc nguồn vốn liên tục phải điều chuyển thì hiệu quả sử dụng nguồn lực vẫn cần được xem xét.

Thứ ba, kiến nghị thanh tra cần hướng mạnh hơn tới xử lý thực chất điểm nghẽn. Thu hồi tiền, giảm trừ quyết toán và xử lý trách nhiệm là cần thiết, nhưng trong nhiều trường hợp, giá trị lớn hơn còn nằm ở việc tháo gỡ vướng mắc pháp lý, đẩy nhanh quyết toán, đưa công trình vào sử dụng, xử lý tài sản dở dang, xử lý đất chậm sử dụng, sắp xếp lại tài sản công dôi dư.

Thứ tư, cần hình thành vòng phản hồi liên tục: kết luận thanh tra → dữ liệu rủi ro → cảnh báo → lựa chọn đối tượng thanh tra → kiến nghị chính sách → cập nhật bộ chỉ báo. Khi vòng phản hồi này vận hành, mỗi cuộc thanh tra không còn chỉ là một vụ việc riêng lẻ mà trở thành một mắt xích trong hệ thống phòng ngừa.

Thứ năm, năng lực của thanh tra viên cũng phải thay đổi tương ứng. Ngoài pháp luật và nghiệp vụ thanh tra truyền thống, ngày càng cần kiến thức về đầu tư công, PPP, tài chính dự án, đất đai, tài sản công và phân tích dữ liệu. Công nghệ có thể chỉ ra nơi có dấu hiệu bất thường, nhưng việc hiểu bản chất, đánh giá chứng cứ, áp dụng pháp luật và xác định trách nhiệm vẫn phụ thuộc vào chất lượng đội ngũ thanh tra.

Phòng, chống lãng phí không đồng nghĩa với hạn chế đầu tư, càng không phải vì lo ngại sai phạm mà không dám quyết định. Mục tiêu cuối cùng là đưa nguồn lực vào sử dụng nhanh hơn, đúng hơn và hiệu quả hơn.

Phát hiện, kết luận và kiến nghị xử lý vi phạm vẫn là chức năng không thể thay thế của hoạt động thanh tra. Nhưng trong bối cảnh mới, thanh tra cần tiến thêm một bước: Nhận diện nguy cơ trước khi trở thành thiệt hại; phát hiện và xử lý điểm nghẽn trước khi dự án bị kéo dài; nhận diện bất cập thể chế trước khi cùng một dạng sai phạm lặp lại ở nhiều nơi.

Khi đó, giá trị của thanh tra không chỉ nằm ở những khoản tiền, tài sản được kiến nghị thu hồi sau một kết luận. Thước đo cao hơn là hoạt động thanh tra đã góp phần ngăn ngừa được bao nhiêu lãng phí, tháo gỡ được bao nhiêu điểm nghẽn và đưa được bao nhiêu nguồn lực đang bị “đóng băng” trở lại phục vụ phát triển.