Trong bối cảnh kinh tế thế giới còn nhiều bất định, những chuyển động đó đang góp phần tạo thêm dư địa cho nền kinh tế Việt Nam duy trì sức bật.

Cuộc cải cách vượt ra ngoài câu chuyện "sáp nhập"

Nếu chỉ nhìn việc sắp xếp bộ máy qua số lượng tỉnh, huyện, xã được tổ chức lại, chúng ta chưa thấy hết ý nghĩa của cuộc cải cách này. Sau sắp xếp, mô hình chính quyền 3 cấp được xác lập theo hướng Trung ương - cấp tỉnh - cấp xã; trong đó chính quyền địa phương vận hành theo mô hình hai cấp, kết thúc hoạt động của cấp huyện. Ở Trung ương, số bộ, cơ quan ngang bộ giảm từ 22 xuống 17; cơ quan thuộc Chính phủ từ 8 xuống 5. Ở địa phương, cả nước còn 34 tỉnh, thành phố và 3.321 xã, phường, đặc khu; 696 đơn vị hành chính cấp huyện kết thúc hoạt động.

Giá trị lớn nhất của cải cách không nằm ở phép trừ số lượng cơ quan. Đó là việc rút ngắn khoảng cách từ quyết định đến thực thi. Một bộ máy nhiều tầng nấc thường đồng nghĩa với nhiều điểm trung chuyển hồ sơ, nhiều vòng xin ý kiến và trách nhiệm dễ bị chia nhỏ. Khi tầng nấc trung gian được giảm, thẩm quyền được đưa gần hơn tới nơi phát sinh công việc, địa phương có điều kiện chủ động hơn trong giải quyết các vấn đề về đầu tư, đất đai, xây dựng, sản xuất, kinh doanh và đời sống dân sinh.

Từ tinh gọn đầu mối đến đổi mới phương thức quản trị, những chuyển động trong bộ máy đang góp phần khơi thông nguồn lực cho nền kinh tế. Ảnh: Đông Hà

Quá trình phân cấp, phân quyền đã được đẩy khá mạnh. Theo Bộ Nội vụ, đến tháng 7/2026 có 1.377 nhiệm vụ được phân cấp cho địa phương; 1.164 nhiệm vụ trước đây thuộc cấp huyện đã được rà soát để chuyển giao cho cấp xã. Mô hình chính quyền địa phương hai cấp sau một năm được đánh giá cơ bản ổn định, thông suốt và phục vụ người dân, doanh nghiệp tốt hơn.

Đây chính là chuyển biến cần được nhìn nhận dưới góc độ kinh tế. Bởi chi phí của bộ máy hành chính cuối cùng cũng là một phần chi phí của nền kinh tế. Một thủ tục kéo dài thêm một tháng có thể làm chậm một dự án; một quyết định đầu tư chậm được phê duyệt có thể khiến vốn nằm chờ; một hồ sơ phải đi qua quá nhiều tầng nấc sẽ làm tăng chi phí tuân thủ của doanh nghiệp. Vì thế, cải cách bộ máy nếu đi đúng hướng không chỉ tiết kiệm chi thường xuyên, mà quan trọng hơn là giảm "chi phí thời gian", giảm ma sát thể chế và nâng tốc độ luân chuyển nguồn lực trong nền kinh tế.

Sức bật kinh tế và dấu ấn của năng lực điều hành

Những kết quả kinh tế gần đây cho thấy một nền kinh tế đang duy trì động lực khá tích cực. GDP 6 tháng đầu năm 2026 tăng 8,18% so với cùng kỳ, trong đó quý II tăng 8,39%. Đây là mức tăng đáng chú ý trong điều kiện thương mại, địa chính trị và thị trường tài chính thế giới còn nhiều biến động. Đến hết tháng 7, vốn đầu tư thực hiện từ ngân sách Nhà nước đạt khoảng 445,5 nghìn tỷ đồng, tăng 18,4% so với cùng kỳ; tổng vốn FDI đăng ký đạt 38,06 tỷ USD, vốn FDI thực hiện đạt 15,2 tỷ USD. Tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng tăng 13,1%; xuất khẩu đạt hơn 319,5 tỷ USD, tăng 21,7%. Thu ngân sách Nhà nước 7 tháng ước đạt hơn 1,83 triệu tỷ đồng, bằng 72,5% dự toán năm và tăng 16%.

Không nên đơn giản hóa rằng những kết quả trên chỉ do việc sắp xếp bộ máy mang lại. Tăng trưởng là kết quả tổng hợp của đầu tư, tiêu dùng, xuất khẩu, chính sách tài khóa, tiền tệ, môi trường quốc tế, năng lực doanh nghiệp và nhiều yếu tố khác. Nhưng cũng không thể phủ nhận rằng chất lượng quản trị Nhà nước là một biến số ngày càng quan trọng của tăng trưởng.

Khi địa giới hành chính được tổ chức lại trên không gian phát triển rộng hơn, nhiều địa phương có thêm điều kiện quy hoạch lại hạ tầng, đô thị, khu công nghiệp, logistics, nguồn nhân lực và chuỗi cung ứng theo tư duy vùng, thay vì bị giới hạn trong những “đường biên hành chính” nhỏ hẹp trước đây. Khi thẩm quyền được phân cấp mạnh hơn, cơ hội rút ngắn thời gian xử lý dự án và tháo gỡ các điểm nghẽn cũng lớn hơn.

Và khi chính quyền cấp xã được trao thêm thẩm quyền, cấp gần dân nhất không còn chỉ đóng vai trò chuyển hồ sơ lên trên, mà từng bước trở thành một cấp quản trị thực chất. Đó có thể là một trong những thay đổi sâu sắc nhất của cuộc cải cách. Nói cách khác, tinh gọn bộ máy đang mở ra khả năng chuyển từ “quản lý hành chính” sang “quản trị phát triển”.

Nhưng tinh gọn chưa đồng nghĩa với hiệu quả tuyệt đối. Nhìn nhận thành tựu càng phải tỉnh táo trước những vấn đề đang đặt ra. 7 tháng đầu năm 2026, CPI bình quân tăng 4,39%. Số doanh nghiệp thành lập mới và quay trở lại hoạt động đạt 187,2 nghìn, nhưng cũng có tới 155,3 nghìn doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường. Cán cân thương mại hàng hóa chuyển sang nhập siêu hơn 20,5 tỷ USD. Điều đó cho thấy nền kinh tế vẫn đứng trước sức ép không nhỏ.

Cải cách bộ máy vì vậy không thể dừng lại ở việc hoàn thành sơ đồ tổ chức. Ngay trong quá trình vận hành mô hình mới, cơ quan quản lý cũng thẳng thắn nhìn nhận chất lượng nhân lực cấp xã còn chưa đồng đều; kết nối cơ sở dữ liệu còn chậm; một số nội dung phân cấp, phân quyền vẫn phải tiếp tục điều chỉnh.

PGS.TS Ngô Trí Long, chuyên gia kinh tế - Hiệp hội Tư vấn Tài chính Việt Nam

Đây là lúc cần bước từ "sắp xếp về lượng" sang "nâng chất về quản trị". Trước hết, phân quyền càng mạnh thì trách nhiệm giải trình càng phải rõ. Không thể để tình trạng trước đây “xin ý kiến nhiều cấp” được thay bằng một cực khác là trao quyền nhưng thiếu cơ chế giám sát.

Quyền quyết định về đất đai, đầu tư, tài sản công, ngân sách và dự án càng được đưa xuống gần cơ sở thì yêu cầu công khai, minh bạch, thanh tra, kiểm tra và kiểm soát xung đột lợi ích càng phải được tăng cường. Phân cấp mà không kiểm soát quyền lực có thể tạo ra rủi ro; nhưng kiểm soát bằng cách phục hồi quá nhiều thủ tục xin cho lại làm mất ý nghĩa của phân cấp. Bài toán đúng phải là: Trao quyền rõ, trách nhiệm rõ, dữ liệu minh bạch và kiểm tra dựa trên rủi ro.

Thứ hai, phải xử lý hiệu quả tài sản công sau sắp xếp. Hàng loạt trụ sở, cơ sở nhà, đất thay đổi nhu cầu sử dụng đang đặt ra yêu cầu rất lớn về rà soát, điều chuyển, khai thác hoặc xử lý. Việc Thanh tra Chính phủ triển khai thanh tra chuyên đề đối với cơ sở nhà, đất dôi dư sau sắp xếp tại nhiều bộ, địa phương cho thấy đây không phải vấn đề nhỏ. Không thể để thành quả tiết kiệm từ tinh giản bộ máy lại bị triệt tiêu bởi tình trạng nhà đất công bỏ trống, sử dụng kém hiệu quả hoặc thất thoát.

Thứ ba, phải tiếp tục đầu tư cho con người và dữ liệu. Cấp xã hiện phải đảm nhiệm nhiều công việc trước đây thuộc cấp huyện. Nếu chỉ chuyển thẩm quyền mà không chuyển đủ nguồn lực, nhân lực, công nghệ và năng lực chuyên môn thì nơi gần dân nhất có nguy cơ trở thành nơi quá tải nhất.

Thước đo cuối cùng là niềm tin của người dân và doanh nghiệp

Sau hơn một năm, cuộc sắp xếp bộ máy đã vượt qua giai đoạn đầu đầy thách thức và đang chuyển sang giai đoạn quan trọng hơn: Kiểm chứng hiệu quả bằng kết quả thực tế. Không thể chỉ hỏi đã giảm bao nhiêu đầu mối. Phải hỏi người dân làm thủ tục có nhanh hơn không; doanh nghiệp triển khai dự án có thuận lợi hơn không; ngân sách có được sử dụng hiệu quả hơn không; tài sản công có được quản lý chặt chẽ hơn không; cán bộ có dám chịu trách nhiệm hơn không; tham nhũng, lãng phí và tiêu cực có ít "khoảng trống" để phát sinh hơn không.

Đó mới là những chỉ số thực chất của cải cách.

Kỷ niệm Quốc khánh 2/9 năm nay diễn ra trong một thời điểm đặc biệt: Đất nước vừa trải qua một trong những cuộc tái cấu trúc tổ chức bộ máy sâu rộng nhất trong nhiều thập niên và đang đặt mục tiêu phát triển cao hơn cho giai đoạn mới. Những kết quả kinh tế tích cực là đáng trân trọng, nhưng giá trị lớn hơn nằm ở việc một nền tảng quản trị mới đang từng bước được hình thành.

Một bộ máy tinh gọn chỉ thực sự có ý nghĩa khi tạo ra một nền kinh tế năng động hơn; một chính quyền mạnh chỉ thực sự có giá trị khi quyền lực được kiểm soát, nguồn lực được sử dụng hiệu quả và người dân, doanh nghiệp được phục vụ tốt hơn.

Nếu tiếp tục giữ được tinh thần ấy, cuộc cải cách bộ máy hôm nay sẽ không chỉ là một cuộc sắp xếp về tổ chức, mà có thể trở thành một cuộc cải cách về năng lực phát triển quốc gia - tạo thêm động lực để Việt Nam bước vào chặng đường mới với một nền hành chính kỷ cương hơn, minh bạch hơn và một nền kinh tế có sức cạnh tranh cao hơn.