Ông Hồ Duy Thành, Chánh Thanh tra tỉnh Đắk Lắk (thứ 2, bìa trái) trong một lần tiếp công dân. Ảnh: N.Giàu

Từ thay đổi bộ máy đến cách bám địa bàn

Tại Đắk Lắk và Quảng Trị, những thay đổi của mô hình chính quyền 2 cấp đang được thể hiện từ việc sắp xếp bộ máy, phân công cán bộ theo địa bàn đến cách trực tiếp xuống cơ sở hướng dẫn, xử lý những vấn đề phát sinh.

Ở Đắk Lắk, sau khi Thanh tra cấp huyện kết thúc hoạt động, chức năng, nhiệm vụ được tổ chức lại, tập trung về Thanh tra tỉnh. Theo ông Hồ Duy Thành, Chánh Thanh tra tỉnh Đắk Lắk, đây vừa là yêu cầu sắp xếp tổ chức, vừa đặt ra đòi hỏi phải thay đổi phương thức hoạt động để theo sát địa bàn rộng hơn.

Hiện, Thanh tra tỉnh Đắk Lắk có văn phòng và 13 phòng nghiệp vụ, với 185 công chức. Mỗi phòng được phân công phụ trách một số sở, ngành, xã, phường; từng cán bộ tiếp tục được giao theo dõi những địa bàn cụ thể.

Việc nắm tình hình được thực hiện qua nhiều kênh, từ báo cáo của chính quyền cơ sở, đơn thư, phản ánh của người dân, dư luận xã hội đến dữ liệu quản lý Nhà nước. Khi cần thiết, cán bộ Thanh tra tỉnh trực tiếp xuống địa bàn để xác minh, kiểm tra hoặc phối hợp xử lý.

Cách làm này cũng được tỉnh Quảng Trị triển khai trong quá trình tổ chức lại hệ thống thanh tra. Toàn ngành được sắp xếp còn 10 phòng chuyên môn, trong đó 8 phòng nghiệp vụ theo hướng chuyên sâu và 2 phòng chuyên trách phụ trách địa bàn phía Bắc, phía Nam tỉnh.

Biên chế toàn ngành giảm từ 250 xuống còn 151 chỉ tiêu, trong khi khối lượng công việc tăng do địa bàn quản lý rộng hơn và nhiều vụ việc được chuyển trực tiếp lên cấp tỉnh.

Ông Nguyễn Hoài Nam - Chánh Thanh tra tỉnh Quảng Trị. Ảnh: Hữu Chính

Theo Chánh Thanh tra tỉnh Quảng Trị Nguyễn Hoài Nam, thay vì thanh tra dàn trải, ngành chuyển dần sang đánh giá rủi ro, tăng cường ứng dụng dữ liệu để nắm tình hình và phát hiện sớm dấu hiệu phát sinh ngay tại cơ sở.

Như vậy, dù cách tổ chức có khác nhau, điểm chung ở cả hai địa phương là thay vì phụ thuộc vào một tầng thanh tra trung gian, Thanh tra tỉnh đang phải trực tiếp nắm địa bàn và thiết lập cơ chế phối hợp thường xuyên hơn với cấp xã.

Không chỉ thanh tra trên giấy

Sự thay đổi về tổ chức cũng kéo theo thay đổi trong cách tiến hành các cuộc thanh tra. Ở Đắk Lắk, một trong những cuộc thanh tra được triển khai sau khi không còn Thanh tra cấp huyện là cuộc thanh tra việc thực hiện chính sách, pháp luật, nhiệm vụ, quyền hạn tại Trung tâm Dịch vụ đấu giá tài sản số 2 tỉnh Đắk Lắk, thuộc Sở Tư pháp.

Đoàn gồm 7 người, thực hiện trong 45 ngày. Ngay từ đầu, đoàn xây dựng kế hoạch, phân công nhiệm vụ, thu thập hồ sơ, tài liệu để xác định những nội dung cần tập trung làm rõ.

Trong quá trình làm việc, cán bộ thanh tra không chỉ kiểm tra hồ sơ mà còn đối chiếu tài liệu với thực tế, xác minh những nội dung chưa rõ và lập biên bản đầy đủ. Do số lượng hồ sơ lớn, nhiều hồ sơ đấu giá phải kiểm tra riêng, công việc đòi hỏi sự cẩn trọng và bám sát từng chi tiết.

“Quan trọng nhất là trong suốt quá trình phải bám sát kế hoạch, các tài liệu và quy định pháp luật, bảo đảm kết luận có căn cứ, khách quan”, ông Nguyễn Viết Quân, Trưởng phòng Nghiệp vụ 9, Thanh tra tỉnh Đắk Lắk, Trưởng đoàn thanh tra chia sẻ.

Trong quá trình thanh tra, Đoàn Thanh tra tỉnh Đắk Lắk luôn chú trọng kiểm tra, xác minh thực tế. Ảnh: N.Giàu

Tại tỉnh Quảng Trị, yêu cầu bám sát thực tế cũng được đặt ra trong các cuộc thanh tra theo kế hoạch và đột xuất. Từ khi mô hình mới vận hành, ngành đã triển khai 20 cuộc thanh tra theo kế hoạch và 6 cuộc đột xuất, ban hành 12 kết luận, kiến nghị thu hồi và xử lý sai phạm kinh tế trên 14,6 tỷ đồng.

Điểm đáng chú ý là khi không còn cấp huyện, công tác thanh tra đột xuất được tổ chức theo hướng phản ứng nhanh hơn trước những vấn đề phát sinh. Các đoàn thanh tra được triển khai theo chỉ đạo của Thanh tra Chính phủ, UBND tỉnh, qua đó xử lý trách nhiệm 4 tổ chức vi phạm và thu hồi hàng chục tỷ đồng về ngân sách Nhà nước.

Ở cả hai địa phương, công nghệ được sử dụng để hỗ trợ tổng hợp số liệu, tra cứu và xử lý hồ sơ. Tuy nhiên, những khâu cốt lõi như kiểm tra tài liệu, đối chiếu thực tế, xác minh vẫn đòi hỏi cán bộ phải trực tiếp làm việc.

Khi Thanh tra tỉnh đến gần cơ sở

Nếu một cuộc thanh tra cho thấy sự thay đổi trong cách kiểm tra và xử lý công việc, thì tại cơ sở, sự chuyển động ấy thể hiện rõ hơn qua việc Thanh tra tỉnh trực tiếp xuống địa bàn, trao đổi và hướng dẫn những vấn đề phát sinh.

Tại Đắk Lắk, từ ngày 1/7/2025 đến nay, Thanh tra tỉnh đã tổ chức 64 cuộc thanh tra theo kế hoạch, chuyên đề và đột xuất; tiếp nhận khoảng 970 đơn thư. Trong kỳ, không phát sinh vụ việc thuộc thẩm quyền giải quyết của Thanh tra tỉnh.

Theo ông Hồ Duy Thành, Chánh Thanh tra tỉnh Đắk Lắk, giai đoạn đầu vận hành mô hình mới tạo áp lực không nhỏ khi địa bàn rộng hơn, khối lượng công việc tăng và phương thức phối hợp thay đổi. Thanh tra tỉnh đang tiếp tục phân công lực lượng theo lĩnh vực, địa bàn, tăng cường phối hợp giữa các phòng nghiệp vụ và kiện toàn nhân lực.

Tại tỉnh Quảng Trị, sự hỗ trợ trực tiếp từ cấp tỉnh được thể hiện rõ trong việc xử lý sau thanh tra. Khi một số kết luận gặp khó khăn trong quá trình thực hiện do không còn Thanh tra cấp huyện, Thanh tra tỉnh đã tham mưu UBND tỉnh thành lập các tổ liên ngành hỗ trợ cấp xã.

Ông Nguyễn Thanh Hải, Chủ tịch UBND xã Bến Quan (tỉnh Quảng Trị) cho biết, thời gian đầu bỏ cấp huyện, địa phương gặp lúng túng khi lượng đơn thư về đất đai, giải phóng mặt bằng tăng, trong khi cán bộ cơ sở còn thiếu kinh nghiệm.

“Nhờ Thanh tra tỉnh tổ chức tập huấn chuyên sâu và hướng dẫn nghiệp vụ trực tiếp, xã đã nhanh chóng chuẩn hóa quy trình tiếp công dân, phân loại, xử lý đơn thư”, ông Hải nói.

Theo ông Hải, trong xử lý tài sản công dôi dư, Thanh tra tỉnh đã trực tiếp về địa phương kiểm tra, chấn chỉnh những thiếu sót trong quản lý hồ sơ địa chính và hướng dẫn địa phương xử lý dứt điểm.

Tỷ lệ thực hiện xong các kết luận thanh tra trên địa bàn toàn tỉnh Quảng Trị đạt 91,2%. Những con số này cho thấy, khi một tầng nấc trung gian được bỏ đi, vai trò của Thanh tra tỉnh không đơn thuần là thực hiện các cuộc thanh tra mà còn phải làm tốt chức năng hướng dẫn, hỗ trợ và theo dõi việc thực hiện kết luận ngay tại cơ sở.

Thanh tra tỉnh Đắk Lắk ứng dụng công nghệ vào hoạt động xác minh tài sản, thu nhập. Ảnh: N.Giàu

 Ứng dụng công nghệ để không xa địa bàn

Cùng với việc tổ chức lại lực lượng, chuyển đổi số đang trở thành công cụ giúp ngành Thanh tra rút ngắn khoảng cách giữa cấp tỉnh và cơ sở.

Tại Đắk Lắk, 100% văn bản đi, đến, trừ văn bản mật, đã được số hóa, ký số và luân chuyển trên môi trường mạng qua hệ thống iOffice. Hồ sơ chuyên ngành từ năm 2021 đến nay cũng đã được số hóa; thời gian tới tiếp tục số hóa hồ sơ giai đoạn 2010-2020.

Thanh tra tỉnh đồng thời sử dụng Hệ thống Cơ sở dữ liệu quốc gia về báo cáo công tác thanh tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo và phòng, chống tham nhũng, tiêu cực của Thanh tra Chính phủ.

Theo lãnh đạo Thanh tra tỉnh Đắk Lắk, công nghệ giúp rút ngắn thời gian trình duyệt, ký, phát hành văn bản, tổng hợp số liệu và tra cứu hồ sơ. Tuy nhiên, quá trình số hóa vẫn gặp khó khăn do thiết bị cũ, thiếu máy quét tốc độ cao và khối lượng hồ sơ lưu trữ lớn.

Quảng Trị cũng đang đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong tiếp công dân và giải quyết khiếu nại, tố cáo. Toàn tỉnh đã kết nối trực tuyến từ Trụ sở tiếp công dân tỉnh đến các điểm cầu UBND cấp xã, tổ chức tiếp trực tiếp và trực tuyến với 4.043 lượt công dân.

Hệ thống cơ sở dữ liệu dùng chung về thanh tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo và phòng, chống tham nhũng được kết nối, giúp theo dõi tiến độ từng vụ việc.

Từ thực tế của hai địa phương có thể thấy, chuyển đổi số không chỉ nhằm giảm giấy tờ hay rút ngắn thời gian xử lý hành chính. Quan trọng hơn, dữ liệu giúp Thanh tra tỉnh có thêm một “kênh” để theo dõi địa bàn khi không còn hệ thống thanh tra cấp huyện.

Tổ công tác của Thanh tra tỉnh Quảng Trị làm việc tại xã Phong Nha. Ảnh: H.Chính

Một mô hình mới, một cách làm mới

Sau hơn một năm vận hành, mô hình chính quyền địa phương 2 cấp đang đặt ngành Thanh tra trước yêu cầu vừa tinh gọn tổ chức, vừa nâng cao hiệu quả hoạt động.

Tại Đắk Lắk, bài toán được đặt vào việc phân công cán bộ theo lĩnh vực, địa bàn, tăng cường phối hợp và đẩy mạnh số hóa. Ở tỉnh Quảng Trị, cùng với tổ chức lại lực lượng, Thanh tra tỉnh chú trọng đánh giá rủi ro, hỗ trợ cấp xã và theo dõi chặt việc thực hiện kết luận sau thanh tra.

Điểm chung là hoạt động thanh tra đang dịch chuyển từ cách làm thiên về xử lý vụ việc sang chủ động nắm tình hình, nhận diện rủi ro và hỗ trợ cơ sở ngay khi vấn đề mới phát sinh.

Khi không còn Thanh tra cấp huyện, khoảng cách địa lý và khối lượng công việc có thể là thách thức. Nhưng nếu tổ chức bộ máy hợp lý, cán bộ được phân công sát địa bàn, công nghệ được khai thác hiệu quả và sự phối hợp giữa cấp tỉnh với cấp xã được duy trì thường xuyên, khoảng trống ấy có thể được thu hẹp.

Từ Đắk Lắk đến Quảng Trị, chuyển động của ngành Thanh tra vì thế không chỉ nằm ở những con số về số cuộc thanh tra hay số tiền thu hồi. Điều dễ nhận thấy hơn là một phương thức làm việc mới đang hình thành: Thanh tra tỉnh tập trung hơn về tổ chức nhưng gần hơn với cơ sở, mạnh hơn về dữ liệu nhưng vẫn cần sự hiện diện trực tiếp của con người. Đó cũng là yêu cầu cốt lõi để mô hình mới không chỉ tinh gọn bộ máy, mà còn nâng cao hiệu lực quản lý và giữ vững kỷ cương ngay từ cơ sở.