Trong bối cảnh đó, công tác thanh tra chuyên đề đối với các dự án có khó khăn, vướng mắc đã góp phần nhận diện sai phạm, làm rõ nguyên nhân, kiến nghị xử lý và tháo gỡ các “điểm nghẽn”, từng bước đưa nguồn lực trở lại lưu thông.

Từ yêu cầu thực tiễn cấp thiết đến cuộc rà soát trên diện rộng

Quan điểm của Đảng, Nhà nước đã coi việc tháo gỡ khó khăn cho các dự án tồn đọng, kéo dài là nhiệm vụ cấp bách để khơi thông nguồn lực phát triển kinh tế. Việc xử lý phải được thực hiện kiên quyết nhưng có nguyên tắc, bảo đảm nhà đầu tư thực hiện đầy đủ nghĩa vụ tài chính, không để thất thoát tài sản công, gắn chặt với trách nhiệm của người đứng đầu cấp ủy và áp dụng cơ chế, chính sách đặc thù phù hợp.

Theo đó, các bộ, cơ quan Trung ương và địa phương khẩn trương tổ chức triển khai tháo gỡ khó khăn, vướng mắc cho các dự án tồn đọng, kéo dài; không để tình trạng lãng phí tài sản của Nhà nước, người dân và doanh nghiệp tiếp diễn kéo dài. Chủ động hướng dẫn và mở Hệ thống 751 để các bộ, cơ quan Trung ương, địa phương tiếp tục cập nhật thông tin, danh mục các dự án gặp khó khăn, vướng mắc tồn đọng, kéo dài chưa được báo cáo hoặc xử lý, giải quyết.

Thực tế cho thấy nhiều dự án, đặc biệt trong lĩnh vực bất động sản và hạ tầng bị chậm trễ, không ít dự án nghìn tỷ “đắp chiếu”, gây lãng phí nguồn lực rất lớn, ảnh hưởng môi trường đầu tư. Các dự án tồn đọng kéo dài qua nhiều thời kỳ, trong khi quy định pháp luật có nhiều thay đổi (đặc biệt trong các lĩnh vực đất đai, đầu tư, xây dựng) nên việc áp dụng pháp luật để xử lý sai phạm hoặc tháo gỡ vướng mắc gặp nhiều lúng túng. Đa số sai phạm, vướng mắc của dự án diễn ra qua nhiều thời kỳ quy hoạch, chịu tác động của sự thay đổi, chuyển tiếp giữa các cơ chế, chính sách và quy định pháp luật.

Trong bối cảnh nhiều dự án đầu tư chậm tiến độ, tồn đọng, kéo dài, hiệu quả thấp, nguy cơ gây thất thoát, lãng phí lớn nguồn lực xã hội, việc tổ chức thanh tra chuyên đề đối với các dự án có khó khăn, vướng mắc được đặt ra như một yêu cầu cấp thiết từ thực tiễn quản lý và yêu cầu phát triển kinh tế.

Ngành Thanh tra được Ban Chỉ đạo Trung ương, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, Thủ tướng Chính phủ giao tập trung thanh tra 8 lĩnh vực nổi cộm, được dư luận xã hội quan tâm, dễ phát sinh tham nhũng, lãng phí, tiêu cực; trong đó, các dự án có khó khăn, vướng mắc, kéo dài luôn được xác định là một trong những trọng tâm.

Từ năm 2025 đến nay, công tác thanh tra chuyên đề các dự án có khó khăn, vướng mắc của ngành Thanh tra đã và đang góp phần quan trọng đưa các dự án tồn đọng trở lại quỹ đạo phát triển, phục vụ hiệu quả mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của đất nước trong giai đoạn mới; tháo gỡ “điểm nghẽn” pháp lý, xử lý sai phạm, khơi thông nguồn lực đất đai, vốn đầu tư, thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững.

Ngày 22/7/2025, Thanh tra Chính phủ có Kế hoạch số 1505/KH-TTCP về thanh tra chuyên đề các công trình, dự án có khó khăn, vướng mắc, chậm tiến độ, tồn đọng kéo dài, hiệu quả thấp, nguy cơ gây thất thoát, lãng phí để triển khai thanh tra chuyên đề trong phạm vi cả nước đối với 904 dự án có khó khăn, vướng mắc. Đồng thời, thành lập Tổ công tác theo Quyết định số 698/QĐ-TTCP ngày 23/7/2025 nhằm hướng dẫn, đôn đốc, tổng hợp báo cáo kết quả thanh tra, bảo đảm tiến độ và chất lượng.

Năm 2025, sau khi loại trừ các dự án đã có kết luận thanh tra, kiểm tra, điều tra, bản án; các dự án đang trong giai đoạn chuẩn bị đầu tư; các dự án đã cơ bản được giải quyết khó khăn, có 563 dự án được tiến hành thanh tra chuyên đề, trong đó bao gồm 70 dự án do Thanh tra Chính phủ trực tiếp thanh tra; 3 dự án do Thanh tra Bộ Quốc phòng thanh tra; 490 dự án do Thanh tra các tỉnh, thành phố tiến hành.

Ngày 22/4/2026, Thanh tra Chính phủ có Kế hoạch 1158/KH-TTCP về thanh tra chuyên đề các dự án có khó khăn, vướng mắc, tồn đọng kéo dài; thành lập Ban Chỉ đạo và các Tổ công tác theo Quyết định số 265/QĐ-TTCP ngày 22/4/2026 của Tổng Thanh tra Chính phủ để chỉ đạo, kiểm tra, hướng dẫn, đôn đốc các bộ, ngành, địa phương thực hiện rà soát, thanh tra, kiểm tra, kết luận đối với các dự án có khó khăn, vướng mắc. Quá trình triển khai được thực hiện theo phương châm bám sát địa bàn, cập nhật hằng ngày, kịp thời hướng dẫn, tháo gỡ những vướng mắc phát sinh.

Thanh tra Chính phủ đã thường xuyên kiểm tra, hướng dẫn, đôn đốc bằng văn bản và làm việc trực tiếp với 11 bộ, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam và 26 Thanh tra tỉnh, thành phố có dự án thanh tra để đôn đốc, hướng dẫn, báo cáo kết quả rà soát các dự án có khó khăn, vướng mắc và kết quả thanh tra chuyên đề.

Theo Báo cáo số 2048/TTCP-C.VII ngày 30/6/2026, sau khi rà soát, loại trừ các dự án đã có kết luận thanh tra, kiểm tra, điều tra, bản án; các dự án đang trong giai đoạn chuẩn bị đầu tư; các dự án đã cơ bản được giải quyết khó khăn, có 537 dự án được thanh tra, gồm 3 dự án của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam và 534 dự án của các tỉnh, thành phố.

Từ kết luận thanh tra đến tháo gỡ “điểm nghẽn”

Qua thanh tra đã kiến nghị tháo gỡ về cơ chế, chính sách, pháp luật, yêu cầu các bộ, ngành Trung ương tiếp tục hướng dẫn, tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc trong quá trình áp dụng quy định pháp luật về đất đai, đầu tư, xây dựng, quy hoạch và nhà ở đối với các dự án có khó khăn, vướng mắc, tồn đọng kéo dài qua các thời kỳ; xem xét, bổ sung, hướng dẫn một số quy định tại Luật Đất đai, Luật Đầu tư, các Nghị định có liên quan.

Theo Báo cáo số 2048/TTCP-C.VII ngày 30/6/2026, kết quả thanh tra đã kiến nghị xử lý số tiền 52.633,27 triệu đồng và 12,91ha đất; xử lý trách nhiệm đối với 496 tổ chức và 699 cá nhân có liên quan đến những vi phạm được phát hiện qua thanh tra; chuyển cơ quan điều tra để xử lý theo quy định của pháp luật đối với 4 vụ việc (3 dự án và 11 cá nhân).

Qua thanh tra đã làm rõ các vi phạm, hạn chế, nguyên nhân khách quan, chủ quan dẫn đến vi phạm, hạn chế và yếu tố lỗi của cơ quan Nhà nước, nhà đầu tư; đánh giá thực trạng pháp lý, khó khăn, vướng mắc và khả năng áp dụng cơ chế, chính sách đặc thù đối với từng dự án. Nội dung xem xét được thực hiện từ khâu chấp thuận chủ trương đầu tư, công tác quy hoạch, đất đai, bồi thường giải phóng mặt bằng đến thực hiện nghĩa vụ tài chính...

Trong quá trình thanh tra, các yếu tố khách quan, hoàn cảnh lịch sử cụ thể của từng dự án, sự phù hợp với thực tiễn khách quan, lợi ích chung, tổng thể và lợi ích hợp pháp, chính đáng của các chủ thể có liên quan được xem xét, đánh giá theo quy định của pháp luật. Các kiến nghị qua thanh tra bảo đảm thực hiện đúng tinh thần Kết luận số 24-KL/TW của Bộ Chính trị, cơ chế, chính sách đặc thù theo Nghị quyết của Quốc hội; thực hiện tốt các nhiệm vụ được Tổng Thanh tra Chính phủ, Trưởng Ban Chỉ đạo 236 giao về việc tháo gỡ khó khăn, vướng mắc cho các dự án tồn đọng kéo dài.

Bên cạnh đó, tiếp tục yêu cầu các bộ, cơ quan ngang bộ, cơ quan thuộc Chính phủ và UBND các tỉnh, thành phố chỉ đạo cơ quan thanh tra khẩn trương theo dõi, đôn đốc việc thực hiện kết luận; xử lý nghiêm, triệt để các vi phạm về kinh tế, dân sự và trách nhiệm của tập thể, cá nhân có liên quan.

Theo đó, việc rà soát các dự án có khó khăn, vướng mắc có nhiều chuyển biến, theo hướng kỹ hơn, trách nhiệm hơn, sát với thực tiễn và yêu cầu hơn; phục vụ tốt hơn công tác thanh tra, kiểm tra, kết luận, bảo đảm các dự án đã được thanh tra, kiểm tra đủ điều kiện để xem xét xử lý, tháo gỡ theo Kết luận số 24- KL/TW ngày 13/4/2026 của Bộ Chính trị và chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ.

Qua đó từng bước tháo gỡ các điểm nghẽn, xử lý các dự án tồn đọng, kéo dài, “giải cứu” các dự án “đắp chiếu” theo đúng quy định, đưa đất đai, vốn vào lưu thông, góp phần khơi thông nguồn lực, phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, hướng tới mục tiêu tăng trưởng 2 con số.

Theo báo cáo của Cục II, Thanh tra Chính phủ, qua theo dõi một số dự án, công trình sau thanh tra cho thấy, các cơ quan chuyên môn thuộc tỉnh đã tham mưu kịp thời cho UBND cấp tỉnh trong quá trình triển khai thực hiện các biện pháp khắc phục vi phạm. Một số dự án, công trình sau khi hoàn thành đưa vào sử dụng đã và đang tạo nhiều việc làm, nâng cao thu nhập, mức sống của lao động địa phương, đóng góp vào ngân sách Nhà nước từ hoạt động sản xuất, kinh doanh của các doanh nghiệp và việc thực hiện nghĩa vụ tài chính.

Các chủ đầu tư cũng thể hiện rõ thiện chí, năng lực qua việc giải phóng mặt bằng và hoàn thành nghĩa vụ tài chính với Nhà nước. Khi dự án được tháo gỡ và vận hành ổn định, đây sẽ là động lực trực tiếp góp phần tăng thu ngân sách Nhà nước thông qua thuế, phí; đồng thời tạo việc làm ổn định, nâng cao thu nhập cho người lao động và thúc đẩy kinh tế - xã hội địa phương phát triển bền vững.

Phó Tổng Thanh tra Chính phủ Lê Tiến Đạt cùng Tổ công tác số 2 đã có buổi làm việc với tỉnh Đắk Lắk. Ảnh: NG

Không hợp thức hóa sai phạm, không để nguồn lực bị “đóng băng”

Tuy nhiên, việc triển khai các dự án còn gặp nhiều khó khăn chủ yếu liên quan đến công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, giải phóng mặt bằng; tổ chức thực hiện dự án, quản lý đầu tư xây dựng và sự phối hợp giữa các cơ quan, đơn vị có liên quan; cũng như việc thu hút, kêu gọi và huy động vốn đầu tư để triển khai các dự án phát triển hạ tầng giao thông, thương mại, du lịch…

Bên cạnh đó, pháp luật về đất đai và pháp luật có liên quan lĩnh vực đầu tư, xây dựng, nhà ở,… tại thời điểm xảy ra vi phạm có những quy định chưa chặt chẽ, thiếu đồng bộ, còn chồng chéo nhưng chậm được hướng dẫn, sửa đổi, bổ sung. Đặc biệt là hướng dẫn về trình tự, thủ tục lựa chọn nhà đầu tư thực hiện dự án trong trường hợp phải tổ chức đấu thầu theo quy định của pháp luật về đấu thầu.

Thời gian tới, để giải quyết các khó khăn, vướng mắc, tồn đọng, kéo dài tại các dự án, nhanh chóng khơi thông nguồn lực, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, hàng loạt nhiệm vụ cần được tập trung thực hiện. Thứ nhất, tổ chức thực hiện nghiêm các nội dung kết luận thanh tra; rà soát, khắc phục các tồn tại, hạn chế đã được chỉ ra. Thứ hai, cần xây dựng kế hoạch, lộ trình cụ thể để giải quyết dứt điểm các khó khăn, vướng mắc đối với các dự án; tập trung đẩy nhanh công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và giải phóng mặt bằng để triển khai thực hiện dự án đảm bảo theo quy định.

Thứ ba, cần tăng cường công tác quản lý nhà nước trong các lĩnh vực đầu tư, xây dựng, đất đai; nâng cao chất lượng công tác thẩm định, kiểm tra, giám sát nhằm hạn chế phát sinh các dự án chậm tiến độ, tồn đọng, kéo dài trong thời gian tới. Thứ tư, đối với những dự án còn khó khăn, vướng mắc, cần nghiên cứu, đề xuất áp dụng cơ chế, chính sách đặc thù phù hợp với từng dự án. UBND tỉnh, thành phố có dự án khó khăn, vướng mắc cần phối hợp chặt chẽ với Bộ Tài chính, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Thanh tra Chính phủ và các bộ, ngành, cơ quan liên quan để xem xét, báo cáo cấp có thẩm quyền áp dụng chủ trương, cơ chế, chính sách đặc thù tại Nghị quyết số 29/2026/QH16 ngày 24/4/2026 của Quốc hội, Nghị định số 147/2026/NĐ-CP ngày 7/5/2026 của Chính phủ, qua đó khơi thông điểm nghẽn đối với những trường hợp dự án còn khó khăn, vướng mắc.

Trong quá trình xử lý, tháo gỡ, phải bảo đảm nguyên tắc chỉ xem xét xử lý, tháo gỡ đối với các dự án đã được cơ quan thanh tra, kiểm tra có kết luận, tòa án có bản án; không hợp pháp hóa sai phạm, không làm phát sinh sai phạm mới, hạn chế tối đa các khiếu kiện, nhất là đối với các dự án có yếu tố nước ngoài, đúng tinh thần Kết luận số 24-KL/TW ngày 13/4/2026 của Bộ Chính trị và chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ.

Tháo gỡ các dự án tồn đọng, kéo dài vì vậy không đơn thuần là giải quyết một dự án hay xử lý một kết luận thanh tra. Đó là quá trình khôi phục hiệu quả sử dụng đất đai, vốn đầu tư và các nguồn lực xã hội đang bị “đóng băng”; đồng thời bảo đảm kỷ luật, kỷ cương trong quản lý Nhà nước, không để việc tháo gỡ trở thành hợp thức hóa sai phạm.

Khi kết luận thanh tra được thực hiện nghiêm, các điểm nghẽn được xử lý đúng pháp luật và nguồn lực được đưa trở lại nền kinh tế, hiệu quả cuối cùng không chỉ nằm ở việc “giải cứu” một dự án, mà còn ở việc phục hồi động lực tăng trưởng, tạo việc làm, tăng thu ngân sách và củng cố niềm tin vào môi trường đầu tư, kinh doanh.