Thanh tra thành phố Hải Phòng tổ chức hội nghị đối thoại tại UBND xã Kẻ Sặt. Ảnh: Thanh tra Hải Phòng

Từ thực tiễn công tác tại địa phương, TS Nguyễn Trọng Nghĩa, Trưởng phòng Nghiệp vụ 5, Thanh tra thành phố Hải Phòng, cho rằng, đối thoại phải được coi là một "vòng kiểm soát chất lượng" của kết quả xác minh, chứ không đơn thuần là buổi thông báo kết luận.

Có thể hình dung quá trình này theo một vòng khép kín: Xác minh - đánh giá - đối thoại - kiểm chứng - hoàn thiện xác minh - kết luận. Đối thoại tốt không nhất thiết là làm cho người dân đồng ý với mọi nội dung giải quyết, mà trước hết phải giúp người dân hiểu vì sao cơ quan giải quyết đưa ra kết luận đó, dựa trên chứng cứ nào và căn cứ pháp luật nào. Đây là yếu tố quan trọng để tạo sự đồng thuận và hạn chế phát sinh khiếu nại tiếp theo.

+ Theo ông, đâu là yêu cầu tiên quyết để nâng cao chất lượng xác minh khiếu nại đề đất đai?

- TS Nguyễn Trọng Nghĩa: Muốn nâng cao chất lượng giải quyết khiếu nại về đất đai thì trước hết phải nâng chất lượng xác minh, bắt đầu từ việc xác định đúng, đầy đủ nội dung công dân khiếu nại.

Khiếu nại về đất đai ít khi đơn lẻ mà thường là một chuỗi liên quan, từ nguồn gốc, quá trình sử dụng đất, diện tích, loại đất, tài sản trên đất đến điều kiện được bồi thường, hỗ trợ và bố trí tái định cư.

Vì vậy, nếu ngay từ đầu xác định không đầy đủ nội dung công dân khiếu nại thì quá trình xác minh rất dễ đi lệch trọng tâm. Người dân nhìn vụ việc từ quyền và lợi ích của mình, còn cơ quan giải quyết phải xem xét dưới góc độ pháp lý. Hai cách tiếp cận này cần được kết nối bằng việc xác định chính xác người dân đang khiếu nại vấn đề gì, yêu cầu cụ thể ra sao và vấn đề pháp lý nào cần được giải quyết.

Đặc biệt đối với vụ việc đông người, không được mặc nhiên coi các trường hợp là giống nhau. Mỗi hộ có nguồn gốc, quá trình sử dụng đất, hồ sơ và tình trạng pháp lý khác nhau. Xác định đúng từng nội dung khiếu nại là tiền đề để xác minh đúng và không bỏ sót những yêu cầu chính đáng của công dân.

Đoàn xác minh đơn khiếu nại của các công dân xã Kẻ Sặt, Thành phố Hải Phòng. Ảnh: Thanh tra Hải Phòng

+ Đối với những vụ việc có quá trình sử dụng đất qua nhiều thời kỳ, hồ sơ không thống nhất thì công tác xác minh cần triển khai ra sao, thưa ông?

- TS Nguyễn Trọng Nghĩa: Khó nhất là phải khôi phục một cách khách quan “lịch sử pháp lý” của thửa đất. Đất đai có quá trình hình thành và sử dụng lâu dài, trong khi hồ sơ quản lý Nhà nước có thể được lập, bổ sung hoặc thay đổi qua nhiều thời kỳ. Vì vậy, nếu chỉ nhìn vào một tài liệu riêng lẻ thì rất dễ đưa ra nhận định chưa đầy đủ.

Đối với những vụ việc phức tạp, cần xác minh theo dòng thời gian của thửa đất: Đất hình thành từ đâu, được sử dụng từ thời điểm nào, có những biến động gì, hồ sơ nào được lập tại từng thời điểm, quyền sử dụng đất được Nhà nước ghi nhận như thế nào và đến thời điểm thu hồi thì tình trạng pháp lý ra sao.

Mỗi tài liệu phải được xem xét trong mối quan hệ với thời điểm hình thành và sự kiện mà nó phản ánh. Khi các tài liệu không thống nhất, không thể chỉ lựa chọn tài liệu có lợi cho một bên, mà phải xác định nguồn gốc tài liệu, thời điểm lập, chủ thể lập, nội dung phản ánh và giá trị chứng minh; đồng thời làm rõ nguyên nhân của sự khác biệt.

Một yêu cầu rất quan trọng nữa là xác định đúng pháp luật áp dụng tại từng thời điểm. Không thể lấy quy định hiện hành để đánh giá máy móc toàn bộ quá trình sử dụng đất đã diễn ra trong nhiều giai đoạn pháp luật khác nhau.

Theo tôi, lịch sử pháp lý của thửa đất chính là trục để kết nối sự kiện, chứng cứ và pháp luật.

Nói ngắn gọn, cần chuyển từ xác minh theo hồ sơ sang xác minh theo vấn đề và chứng cứ, lập "chuỗi chứng cứ" cho từng nội dung khiếu nại. Mỗi nhận định trong báo cáo xác minh phải có chứng cứ đối chứng rõ ràng.

+ Vai trò của đối thoại nên được nhìn nhận thế nào trong quy trình giải quyết, thưa ông?

- TS Nguyễn Trọng Nghĩa: Đối thoại phải được coi là một "vòng kiểm soát chất lượng" của kết quả xác minh, chứ không đơn thuần là buổi thông báo kết luận.

Qua đối thoại, ngoài việc nghe ý kiến của người khiếu nại, cần xác định rõ những nội dung nào đã thống nhất, nội dung nào chưa thống nhất, nguyên nhân của sự chưa thống nhất và người khiếu nại có cung cấp thêm tài liệu, chứng cứ hoặc tình tiết mới hay không.

Nếu qua đối thoại phát hiện một tài liệu quan trọng chưa được xem xét, một tình tiết chưa được xác minh hoặc một căn cứ pháp luật chưa được giải thích đầy đủ thì phải tiếp tục kiểm tra, không nên coi đối thoại chỉ là bước cuối cùng trước khi ban hành quyết định.

Có thể hình dung quá trình này theo một vòng khép kín: Xác minh - đánh giá - đối thoại - kiểm chứng - hoàn thiện xác minh - kết luận. Đối thoại tốt không nhất thiết là làm cho người dân đồng ý với mọi nội dung giải quyết, mà trước hết phải giúp người dân hiểu vì sao cơ quan giải quyết đưa ra kết luận đó, dựa trên chứng cứ nào và căn cứ pháp luật nào. Đây là yếu tố quan trọng để tạo sự đồng thuận và hạn chế phát sinh khiếu nại tiếp theo.

TS Nguyễn Trọng Nghĩa, Trưởng phòng Nghiệp vụ 5, Thanh tra thành phố Hải Phòng. Ảnh: TH

+ Theo ông, để hạn chế phát sinh khiếu nại lần hai, cần thay đổi tư duy quản lý như thế nào?

- TS Nguyễn Trọng Nghĩa: Theo tôi, cần chuyển từ tư duy “làm đủ các bước” sang “kiểm soát chất lượng từng bước và kiểm soát rủi ro sau quyết định”.

Trước hết, phải xác minh với tư duy phòng ngừa. Trước khi ban hành kết luận, người làm thanh tra cần nhận diện những khoảng trống về chứng cứ, pháp luật hoặc lập luận có thể trở thành căn cứ cho khiếu nại lần hai. Nếu quyết định giải quyết đã trả lời được những vấn đề mà người dân có khả năng tiếp tục đặt ra thì chất lượng giải quyết sẽ được nâng lên.

Đối với việc giải phóng mặt bằng, cần khẳng định rằng cưỡng chế thu hồi đất là biện pháp được pháp luật quy định và có thể được áp dụng khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện theo quy định. Không thể đồng nhất việc phải cưỡng chế với việc giải quyết khiếu nại chưa tốt.

Tuy nhiên, trong thực tế, sự chưa đồng thuận của người dân đôi khi xuất phát từ việc họ cho rằng một hoặc một số vấn đề về đất đai, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư chưa được làm rõ. Nếu những vấn đề đó chưa được xác minh đầy đủ hoặc chưa được giải thích thuyết phục thì có thể làm gia tăng tâm lý không đồng thuận.

Vì vậy, nâng cao chất lượng xác minh không chỉ nhằm ban hành một quyết định giải quyết đúng pháp luật, mà còn phải nhận diện và xử lý sớm những vấn đề có khả năng trở thành nguyên nhân của tranh chấp, khiếu nại hoặc không đồng thuận trong quá trình giải phóng mặt bằng.

Theo tôi, chất lượng của quyết định giải quyết khiếu nại phụ thuộc vào chất lượng xác minh. Xác minh tốt không phải là bộ hồ sơ thật dày, mà là làm rõ sự thật khách quan, áp dụng đúng luật và giải thích thuyết phục. Đó là "chìa khóa" bảo vệ quyền và lợi hợp pháp của người dân và nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước về đất đai.

+ Xin chân thành cảm ơn ông!