Ngành mía đường Đắk Lắk đang đối mặt với nhiều khó khăn. Ảnh: N.Giàu

Hơn 103.000 tấn đường tồn kho ngay trước vụ mới

Đắk Lắk hiện là địa phương có diện tích trồng mía lớn nhất cả nước, đồng thời đứng thứ hai về sản lượng, với khoảng 44.912ha trong niên vụ 2024-2025, sản lượng ước đạt gần 2,92 triệu tấn. Tuy nhiên, khi bước vào cao điểm thu hoạch, ngành mía đường địa phương lại đối mặt hàng loạt khó khăn như tiêu thụ chậm, giá mía giảm sâu và đầu ra thiếu ổn định.

Trước thực trạng này, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Đắk Lắk đã tổ chức khảo sát, làm việc với chính quyền địa phương và các doanh nghiệp nhằm nắm bắt tình hình sản xuất, tiêu thụ; đồng thời ghi nhận những khó khăn trong thu mua, tồn kho để kiến nghị giải pháp tháo gỡ.

Theo thống kê, toàn tỉnh hiện có 5 doanh nghiệp sản xuất đường với 6 nhà máy đang hoạt động, gồm cả doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp cổ phần. Ngành mía đường không chỉ đóng vai trò quan trọng đối với kinh tế địa phương mà còn tạo việc làm cho hàng nghìn lao động trực tiếp và hàng vạn lao động gián tiếp, góp phần ổn định sinh kế cho hơn 19.100 hộ dân trồng mía.

Trồng mía hiện là nguồn thu nhập chủ lực của nhiều hộ dân ở Đắk Lắk. Ảnh: N.Giàu

Ông Sô Minh Chiến - Chủ tịch UBND xã Sơn Hòa (tỉnh Đắk Lắk) cho biết, mía là cây trồng chủ lực của địa phương. Niên vụ 2025-2026, toàn xã có khoảng trên 8.000ha mía, đến nay đã thu hoạch khoảng 5.000ha, đạt khoảng 70% diện tích.

Tuy nhiên, theo ông Chiến, trước biến động của thị trường mía đường, đặc biệt là tình trạng giá giảm và tiêu thụ chậm do tác động của đường nhập lậu, lượng đường tồn kho trong nước ngày càng lớn, ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập người dân và vùng nguyên liệu phục vụ chế biến.

Theo báo cáo khảo sát của Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Đắk Lắk hồi tháng 3/2026, niên vụ 2024-2025, lượng đường tồn kho của tỉnh lên tới hơn 103.000 tấn, chiếm gần 18% tổng lượng tồn kho cả nước. Trong đó, Công ty TNHH Công nghiệp KCP Việt Nam tồn hơn 52.641 tấn; Công ty Cổ phần Mía đường Tuy Hòa tồn 28.788 tấn; Công ty Mía đường Đắk Lắk tồn 2.601 tấn; Công ty Cổ phần Mía đường 333 tồn gần 19.160 tấn.

Lượng hàng tồn kho lớn đang tạo áp lực nặng nề lên hoạt động tiêu thụ và dòng tiền của doanh nghiệp. Kết quả khảo sát cũng cho thấy, từ cuối năm 2023 đến nay, tình trạng đường nhập lậu qua biên giới Campuchia và Lào (có nguồn gốc từ Thái Lan) diễn biến phức tạp, có xu hướng gia tăng. Cùng với đó, lượng đường lỏng sirô ngô HFCS nhập khẩu cũng tăng mạnh, dần thay thế đường mía trong nhiều ngành công nghiệp chế biến, ảnh hưởng trực tiếp đến sức tiêu thụ đường sản xuất trong nước.

Ngoài ra, Chính phủ Thái Lan tiếp tục duy trì các chính sách trợ giá và hỗ trợ xuất khẩu đường với mức giá thấp hơn giá thành sản xuất hợp lý, tạo nên sự cạnh tranh thiếu công bằng, gây áp lực lớn đối với ngành mía đường Việt Nam nói chung và Đắk Lắk nói riêng.

Doanh nghiệp oằn mình trước áp lực thị trường

Việc đường nhập lậu tràn lan đã tác động nghiêm trọng đến hoạt động sản xuất, chế biến và tiêu thụ của các doanh nghiệp mía đường. Bà Đặng Thị Thu Hằng - Tổng giám đốc Công ty Cổ phần Mía đường Tuy Hòa cho biết, thời gian qua, doanh nghiệp phải đối mặt với nhiều khó khăn chồng chất. Khu vực miền Trung, đặc biệt là địa bàn Phú Yên cũ, chịu ảnh hưởng nặng nề của bão lũ khiến nhiều diện tích mía bị ngã đổ, giảm năng suất và chất lượng. Hệ thống máy móc, thiết bị cũng bị ngập nước, hư hỏng nghiêm trọng, buộc doanh nghiệp phải tập trung sửa chữa, làm chậm tiến độ vào vụ mới.

Ngoài ra, theo bà Hằng, doanh nghiệp còn chịu tác động mạnh từ biến động thị trường khi giá đường trong nước phụ thuộc lớn vào giá thế giới, trong khi đường nhập lậu không phải chịu đầy đủ nghĩa vụ thuế nên có lợi thế cạnh tranh rõ rệt. Giá đường thế giới giảm kéo theo giá đường trong nước giảm khoảng 4.000 đồng/kg do áp lực cạnh tranh từ đường nhập lậu. Bên cạnh đó, từ tháng 7/2025, thuế giá trị gia tăng (VAT) đối với đường và các sản phẩm từ đường được điều chỉnh từ 5% lên 8%, khiến chi phí mỗi kg đường sản xuất trong nước tăng thêm khoảng 1.000 đồng, càng khiến đường nội “lép vế” cạnh tranh với đường lậu.

“Hiện giá đường chỉ dao động khoảng 15.000-16.000 đồng/kg nhưng tiêu thụ vẫn rất khó khăn. Ngay tại khu vực miền Trung, kể cả ở Đắk Lắk - nơi đặt nhà máy sản xuất - doanh nghiệp cũng khó tiêu thụ do đường nhập lậu xuất hiện tràn lan. Chúng tôi buộc phải vận chuyển hàng vào miền Tây và TP Hồ Chí Minh để tìm đầu ra”, bà Hằng cho hay.

Niên vụ 2024-2025, lượng đường tồn kho của các doanh nghiệp tại Đắk Lắk rất lớn. Ảnh: N.Giàu

Tuy nhiên, ngay cả tại thị trường miền Nam, doanh nghiệp vẫn gặp nhiều khó khăn khi vừa phải cạnh tranh với đường nhập lậu và đối mặt với bài toán về chi phí vận chuyển, nhiên liệu liên tục tăng cao.

“Lượng đường tồn từ năm trước của công ty chưa giải phóng hết, trong khi sản lượng năm nay mới tiêu thụ được khoảng 10%, ảnh hưởng lớn đến dòng tiền và hoạt động sản xuất, kinh doanh. Dù vậy, doanh nghiệp vẫn duy trì thu mua mía đúng cam kết và thanh toán đúng tiến độ nhằm đảm bảo quyền lợi cho người trồng mía”, bà Đặng Thị Thu Hằng nói.

Khó khăn của ngành mía đường cũng được ngành nông nghiệp tỉnh Đắk Lắk nhìn nhận rõ. Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đắk Lắk, một trong những thách thức lớn nhất hiện nay là tình trạng đường nhập lậu, đường "né thuế" diễn biến phức tạp, tạo ra sự cạnh tranh không lành mạnh và làm suy giảm nghiêm trọng thị phần của các nhà máy đường trong nước. Các sản phẩm này có giá bán thấp do không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thuế, gây áp lực lớn lên doanh nghiệp nội địa trong tiêu thụ sản phẩm và duy trì sản xuất.

Bên cạnh đó, việc thực hiện cam kết theo Hiệp định Thương mại Hàng hóa ASEAN (ATIGA) cũng khiến lượng đường nhập khẩu gia tăng mạnh, tạo sức ép cạnh tranh gay gắt đối với ngành đường Việt Nam. Nhiều nhà máy không đủ năng lực cạnh tranh buộc phải dừng hoạt động. Thống kê cho thấy số lượng nhà máy đường trên cả nước đã giảm từ 41 xuống còn 25 trong giai đoạn 2020-2022.

Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đắk Lắk, những khó khăn, vướng mắc của ngành mía đường đã được tổng hợp, báo cáo đến UBND tỉnh và Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh nhằm kiến nghị các giải pháp tháo gỡ, hỗ trợ doanh nghiệp và người trồng mía ổn định sản xuất.

Ông Nguyễn Văn Lộc - Chủ tịch Hiệp hội Mía đường Việt Nam cho biết, từ quý II/2025, đường nhập lậu gần như đã “bịt” đầu ra của đường sản xuất trong nước. Dù giá đường liên tục giảm nhưng việc tiêu thụ vẫn rất khó khăn, khiến nhiều doanh nghiệp tồn kho lớn, doanh thu sụt giảm nghiêm trọng.

“Bước vào niên vụ 2025-2026, nhiều doanh nghiệp vẫn chưa tiêu thụ hết lượng đường của vụ cũ, trong khi đường vụ mới gần như không có đầu ra. Đây là tình trạng rất nghiêm trọng, có nguy cơ làm đứt gãy chuỗi liên kết sản xuất mía đường”, ông Lộc nhận định.

Theo ông Lộc, ngành mía đường hiện rất cần sự vào cuộc mạnh mẽ của cơ quan chức năng nhằm lập lại trật tự thị trường, kiểm soát hiệu quả tình trạng đường nhập lậu và cạnh tranh không lành mạnh. Chỉ khi môi trường kinh doanh được đảm bảo công bằng, ngành mía đường Việt Nam mới có thể duy trì sản xuất và phát triển bền vững.

Vậy đường ngoại thẩm lậu vào Việt Nam bằng cách nào, những quy định hiện hành còn tồn tại bất cập gì, doanh nghiệp kiến nghị ra sao và đâu là giải pháp mang tính “sống còn” để ngăn chặn đường lậu? Nội dung này sẽ được Báo Thanh tra phản ánh trong bài: “Nguồn gốc đường nhập lậu và giải pháp “sống còn”.

Bài 7: Nguồn gốc đường nhập lậu và giải pháp "sống còn"