Những đồi mía ở Thanh Hóa đang đứng trước nhiều nỗi lo. Ảnh: Văn Thanh

Những đồi mía đường chuyển sang cây trồng khác

Giữa cái nắng đầu hạ, nhiều quả đồi ở xã Sao Vàng, tỉnh Thanh Hóa không còn phủ kín màu xanh của mía như nhiều năm trước. Thay vào đó là những đồi keo non, những khoảnh dứa đang bén rễ...

Ông Trịnh Đình Hà, thôn 7, xã Sao Vàng, đứng nhìn về khu đồi phía xa rồi chậm rãi nói: “Ngày xưa gần như cả vùng này trồng mía hết. Xe chở mía nối nhau lên đồi. Giờ dân bỏ dần rồi, chuyển sang trồng keo và dứa nhiều”.

Theo ông Hà, nguyên nhân lớn nhất là trồng cây mía đường ngày càng vất vả mà lợi nhuận không còn hấp dẫn như trước. “Trồng mía cực lắm. Đầu tư đến đâu thì chi phí đội đến đó. Keo thì đỡ công hơn, vài năm thu một lần nhưng có đồng ra đồng vào ổn định hơn”, ông nói.

Không riêng gia đình ông Hà, nhiều hộ dân ở xã Sao Vàng cũng đã giảm mạnh diện tích mía đường hoặc bỏ hẳn loại cây từng được xem là “vàng trắng” của vùng đồi này.

Nhiều hộ nông dân cho rằng trồng mía thiếu ổn định, không có nhiều thu nhập nên đã chuyển đất sang trồng dứa. Ảnh: Văn Thanh

Một nông dân khác ở xã Sao Vàng chia sẻ, trước đây cả quả đồi là mía, còn nay người dân lần lượt chuyển sang trồng keo hoặc dứa vì “mía làm cực mà hiệu quả thấp”. Theo người dân, bài toán lớn nhất nằm ở công lao động ngày càng tăng trong khi giá thu mua mía lại thiếu ổn định.

Tại xã Kiên Thọ, tỉnh Thanh Hóa, ông Hà Ngọc Sơn cũng không giấu được sự ngao ngán khi nhắc đến cây mía đường. Ông cho biết năm trước gia đình trồng gần 2ha nhưng lỗ khoảng 30 triệu đồng nên quyết định dừng lại. “Giờ dân bỏ nhiều lắm. Chủ yếu chuyển sang trồng dứa”, ông Sơn nói.

Theo tính toán của ông Sơn, chi phí cho một ha mía rất lớn, từ cày bừa, giống, phân bón, chăm sóc đến thuê nhân công thu hoạch. Trong khi đó, giá mía niên vụ gần đây giảm mạnh.

“Năm trước người ta còn mua khoảng 1,25 triệu đồng một tấn. Nhưng có vụ chỉ còn hơn 1 triệu đồng. Trong khi mọi chi phí đều tăng thì dân lấy đâu ra lãi”, ông Sơn chia sẻ.

Cây mía giữa vòng xoáy cạnh tranh

Trao đổi với phóng viên Báo Thanh tra, ông Nguyễn Quốc Tuấn, Chủ tịch UBND xã Sao Vàng cho biết: Diện tích mía đường của địa phương hiện vẫn duy trì ở mức hàng trăm ha, song cơ cấu cây trồng đang biến động mạnh. Tuy nhiên, sự tăng trưởng này chưa phản ánh sự ổn định lâu dài của vùng nguyên liệu. Theo ông Tuấn, trên thực tế nhiều hộ dân vẫn đang chuyển đổi cây trồng tùy theo thị trường. “Đất đồi ở đây chủ yếu hợp với cây mía, sắn, dứa hoặc keo. Loại nào hiệu quả hơn thì dân chuyển sang trồng”, ông Tuấn nói.

Ông Nguyễn Tất Hoàng, Trưởng ban Quản lý và phát triển vùng nguyên liệu - Công ty Cổ phần Mía đường Lam Sơn Thanh Hóa, thừa nhận: Những năm cao điểm vùng nguyên liệu mía đường Lam Sơn từng đạt khoảng 18.000ha với sản lượng hơn 1,1 triệu tấn mía. Nhưng nhiều năm gần đây sản lượng sụt giảm mạnh, có vụ chỉ còn khoảng 400.000 tấn.

Theo ông Hoàng, nguyên nhân đầu tiên là biến động của thị trường đường thế giới. Có giai đoạn giá đường xuống thấp khiến giá mía chỉ còn 750.000 - 800.000 đồng/tấn, thu nhập của người dân bị ảnh hưởng nghiêm trọng.

Diện tích trồng mía ở Thanh Hóa trong những năm qua có biến đổi mạnh. Ảnh: Văn Thanh

“Bên cạnh đó là sự cạnh tranh gay gắt từ nhiều loại cây trồng khác, đặc biệt là dứa và keo. Có thời điểm giá dứa tăng cao, người dân thấy lợi nhuận lớn nên chuyển đổi mạnh sang trồng dứa”, ông Hoàng nói.

Tuy nhiên, theo vị này, cây dứa cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro do phát triển tự phát, thiếu quy hoạch và giá cả biến động mạnh. “Có lúc giá dứa lên rất cao, nhưng cũng có thời điểm rớt xuống còn 4.000 - 5.000 đồng/kg. Người chịu thiệt đầu tiên vẫn là nông dân”, ông Hoàng chia sẻ.

Khó khăn lớn nhất là đất đai manh mún                

Cũng theo ông Nguyễn Tất Hoàng, khó khăn lớn nhất hiện nay của ngành mía đường không chỉ nằm ở giá cả mà còn là quy mô sản xuất nhỏ lẻ, manh mún khiến cơ giới hóa gần như bế tắc. “Nông dân mỗi nhà chỉ vài sào nhưng chia thành nhiều mảnh nhỏ khác nhau. Máy móc không thể vào được”, ông nói.

Trong khi đó, lao động nông thôn ngày càng thiếu hụt do dịch chuyển sang các khu công nghiệp, nhà máy may mặc, giày da hoặc đi làm ăn xa. Điều này khiến việc thu hoạch mía phụ thuộc nặng nề vào lao động thủ công với chi phí rất cao. Giờ đến vụ chặt mía mà không thể thuê được người.

Ông Nguyễn Tất Hoàng, Trưởng ban Quản lý và phát triển vùng nguyên liệu - Công ty Cổ phần Mía đường Lam Sơn Thanh Hóa (trái ảnh) trao đổi với phóng viên Báo Thanh tra. Ảnh: Văn Thanh

Theo ông, nếu có vùng nguyên liệu tập trung từ 50 - 60ha trở lên, doanh nghiệp hoàn toàn có thể đưa cơ giới hóa đồng bộ vào sản xuất từ làm đất, trồng, chăm sóc đến thu hoạch. “Máy móc, kỹ thuật, giống mới chúng tôi đều có. Nhưng cái khó nhất là không dồn điền đổi thửa ở các địa phương được”, ông nói.

Để giữ vùng nguyên liệu, Công ty Cổ phần Mía đường Lam Sơn đã triển khai nhiều chính sách hỗ trợ như đầu tư giống, phân bón, máy móc, hỗ trợ kỹ thuật, ứng dụng công nghệ thông tin vào quản lý vùng nguyên liệu. Tuy nhiên, theo ông Hoàng, nếu không tháo gỡ được bài toán tích tụ đất đai và cơ giới hóa thì rất khó để cây mía cạnh tranh lâu dài.

Giữa những triền đồi Sao Vàng hôm nay, cây mía vẫn còn đó nhưng không còn là lựa chọn duy nhất của người dân. Khi bài toán lợi nhuận, lao động và thị trường vẫn chưa có lời giải bền vững, những cánh đồng mía ở xứ Thanh vẫn đang đứng trước nhiều nỗi lo.

Bài 4: Giữ cây mía đường bằng cách nào?