Một cánh đồng trồng mía trên địa bàn xã Tân Hội, tỉnh Tây Ninh. Ảnh: Thu Huyền

Từng là cây trồng chủ lực giúp nhiều hộ dân Tây Ninh thoát nghèo, nhưng hiện nay nghề trồng mía ở địa phương này đang đối mặt với hàng loạt khó khăn do chi phí sản xuất tăng cao, lợi nhuận sụt giảm. Đặc biệt, áp lực cạnh tranh từ đường ngoại nhập, nhất là đường nhập lậu qua biên giới, khiến người dân ngày càng giảm mặn mà với cây mía.

Người trồng mía chật vật trước áp lực cạnh tranh

Trao đổi với phóng viên Báo Thanh tra, lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Tây Ninh cho biết, năm 2025 toàn tỉnh có 8.442 ha đất trồng mía, chiếm khoảng 0,9% tổng diện tích gieo trồng của tỉnh. Đến tháng 4/2026, diện tích gieo trồng mía còn khoảng 7.600 ha, sản lượng đạt hơn 637 nghìn tấn. Dù nghề trồng mía vẫn đóng góp khoảng 7,4% tổng sản lượng ngành trồng trọt của tỉnh, nhưng thực tế cho thấy cây mía đang dần mất vị thế trong cơ cấu sản xuất nông nghiệp.

Tại xã Tân Hội, nơi từng được xem là “thủ phủ mía” của Tây Ninh, diện tích trồng mía đã giảm mạnh. Bà Nguyễn Thị Phượng, Chủ tịch UBND xã Tân Hội chia sẻ, trước đây có thời điểm địa phương trồng gần 3.000 ha mía, nhưng hiện nay chỉ còn khoảng 232,3 ha, chiếm khoảng 0,2% diện tích đất nông nghiệp toàn xã.

Theo bà Phượng, nguyên nhân chủ yếu là hiệu quả kinh tế của cây mía hiện thấp hơn đáng kể so với nhiều loại cây trồng khác như khoai mì (sắn) hay cây ăn trái.

Với vụ trồng đầu tiên của chu kỳ canh tác cây mía, chi phí đầu tư cho 1ha mía khoảng 75 triệu đồng, trong khi năng suất bình quân khoảng 80 tấn/ha, giá bán khoảng 1,17 triệu đồng/tấn. Sau khi trừ các khoản chi phí thu hoạch, vận chuyển và hao hụt chữ đường, người trồng gần như không có lợi nhuận.

Ngay cả ở năm thứ hai và thứ ba của chu kỳ canh tác, dù chi phí giảm xuống còn khoảng 50 triệu đồng/ha/năm và năng suất đạt khoảng 100 tấn/ha, lợi nhuận bình quân cũng chỉ khoảng 25 triệu đồng/ha/năm.

“So với nhiều loại cây trồng khác như cây ăn trái hoặc khoai mì, hiệu quả kinh tế của cây mía hiện thấp hơn đáng kể”, bà Nguyễn Thị Phượng chia sẻ.

Trên đồng đất Tây Ninh, cây mía dần mất lợi thế cạnh tranh. Ảnh: Thu Huyền

Ông Trần Khánh Dư, Chủ tịch Hội Nông dân xã Tân Hội cho biết, cây mía từng là một trong ba loại cây chủ lực của địa phương, cùng với khoai mì và cao su. Khoảng 20 năm trước, nhờ hệ thống các nhà máy đường lớn như Biên Hòa, Nước Trong hay Bourbon, cây mía từng tạo nguồn thu nhập ổn định cho người dân địa phương.

Tuy nhiên, từ khoảng năm 2010 trở lại đây, cây mía dần mất lợi thế cạnh tranh. Nhiều hộ dân đã chuyển sang trồng cao su, cây ăn trái, khoai mì hoặc các mô hình sản xuất khác có hiệu quả kinh tế cao hơn. Vùng nguyên liệu bị thu hẹp khiến nhiều nhà máy đường cũng phải giảm công suất hoặc đóng cửa.

Theo ông Dư, khó khăn lớn nhất hiện nay là chi phí sản xuất ngày càng tăng, trong khi giá thu mua mía nguyên liệu không tăng tương xứng. Nếu như trước đây lợi nhuận khoảng 8 triệu đồng/ha/năm đã được xem là phù hợp với mức sống xã hội, thì hiện nay lợi nhuận khoảng 20 - 30 triệu đồng/ha/năm không còn đủ sức hấp dẫn người dân tiếp tục gắn bó với cây mía.

Ngoài chi phí vật tư, phân bón, nhiên liệu và nhân công tăng cao, người trồng mía còn gặp khó vì thiếu lao động thời vụ. “Nhiều lao động chuyển sang làm công nhân, dịch vụ hoặc thương mại nên việc thuê nhân công sản xuất mía ngày càng khó khăn”, ông Trần Khánh Dư nói.

Ông Trần Khánh Dư, Chủ tịch Hội Nông dân xã Tân Hội, tỉnh Tây Ninh. Ảnh: Thu Huyền

Theo anh Nguyễn Nhạc Tuyến, người làm công (làm thuê) cho các chủ ruộng mía ở xã Ninh Điền (tỉnh Tây Ninh), nghề làm công chặt mía, bốc mía lên xe hay bóc lá mía vất vả, dễ trầy xước mà tiền công cũng không hơn các nghề lao động chân tay khác. Anh Tuyến cho biết, xong vụ mía năm nay sẽ về quê ở Gò Dầu để làm nghề thợ hồ.

Ông Phạm Văn Hướng, nông dân trồng 9ha mía tại ấp Hội Phú, xã Tân Hội cũng cho biết, những năm gần đây thu nhập từ cây mía giảm sút rõ rệt. “Giá vật tư nông nghiệp tăng cao, thiếu lao động, chi phí thuê nhân công lớn, trong khi giá thu mua có xu hướng giảm nên người dân rất khó có lời”, ông Hướng chia sẻ.

Theo chia sẻ của người dân trồng mía cũng như các cơ quan chuyên môn, áp lực lớn nhất hiện nay đối với ngành mía đường cả nước nói chung, trong đó có ngành mía đường tỉnh Tây Ninh, là sự cạnh tranh từ đường ngoại nhập và đặc biệt là đường nhập lậu qua biên giới.

Ông Trần Khánh Dư, Chủ tịch Hội Nông dân xã Tân Hội cho rằng, loại đường giá rẻ mà người dân địa phương thường gọi là “đường Thái” thực tế có thể đến từ nhiều nguồn khác nhau, sau đó được đưa qua biên giới rồi tuồn vào Việt Nam. Giá đường nhập lậu thấp hơn đường sản xuất trong nước đã tạo áp lực lớn lên ngành mía đường, khiến giá đường và giá thu mua mía nguyên liệu khó tăng theo kỳ vọng của nông dân.

Kiến nghị siết chặt kiểm soát đường nhập lậu

Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Tây Ninh, cây mía hiện chủ yếu được sản xuất theo chuỗi liên kết với TTC AgriS. Doanh nghiệp này tham gia cung ứng giống, phân bón, kỹ thuật, thuốc bảo vệ thực vật và hỗ trợ bao tiêu sản phẩm cho nông dân.

Ngành nông nghiệp địa phương cũng tăng cường kiểm tra, giám sát chữ đường (tỷ lệ phần trăm khối lượng đường sacaroza có thể sản xuất từ mía nguyên liệu). Đồng thời hướng dẫn người dân sử dụng vật tư nông nghiệp đúng kỹ thuật; khuyến khích áp dụng mô hình tưới tiết kiệm nước, cơ giới hóa đồng bộ nhằm giảm chi phí sản xuất.

Hiệu quả kinh tế thấp đang khiến người trồng mía ở Tây Ninh gặp nhiều khó khăn. Ảnh: Thu Huyền

Tỉnh Tây Ninh hiện đang định hướng duy trì vùng nguyên liệu mía từ 8.000 - 9.000ha tại các khu vực có điều kiện sản xuất thuận lợi, đồng thời khuyến khích xây dựng vùng nguyên liệu ứng dụng công nghệ cao, số hóa quản lý sản xuất và phát triển theo hướng hữu cơ.

Tại xã Tân Hội, chính quyền địa phương cũng đẩy mạnh chuyển giao kỹ thuật, hỗ trợ giống, khuyến khích hình thành các cánh đồng lớn để thuận lợi cho cơ giới hóa đồng bộ.

Tuy nhiên, theo nhiều ý kiến, những giải pháp kỹ thuật hay hỗ trợ vốn chỉ mang tính trước mắt. Về lâu dài, điều quan trọng nhất vẫn là ổn định thị trường tiêu thụ và bảo vệ ngành mía đường trong nước trước tình trạng đường nhập lậu.

Ông Phạm Văn Hướng kiến nghị Nhà nước cần có chính sách hỗ trợ vốn vay ưu đãi, giống chất lượng cao, hỗ trợ máy móc thu hoạch và quy hoạch các diện tích nhỏ lẻ thành cánh đồng lớn để giảm chi phí sản xuất.

Trong khi đó, ông Trần Khánh Dư cho rằng, muốn cây mía tồn tại bền vững thì cần có chính sách tổng thể cho toàn ngành, trong đó có việc kiểm soát chặt đường nhập lậu qua biên giới. Việc ngăn chặn đường nhập lậu không chỉ giúp bảo vệ người trồng mía mà còn góp phần duy trì hoạt động của các nhà máy đường, ổn định vùng nguyên liệu và bảo đảm sinh kế cho hàng nghìn lao động nông thôn.

Trong bối cảnh ngành nông nghiệp đang chuyển mạnh sang sản xuất hiện đại và bền vững, cây mía có thể không còn giữ vai trò như trước đây, nhưng với nhiều nông dân Tây Ninh, đây vẫn là loại cây gắn bó nhiều năm và là nguồn sinh kế quan trọng.

Vì vậy, cùng với tái cơ cấu sản xuất, việc xây dựng cơ chế bảo vệ thị trường nội địa, đặc biệt là siết chặt kiểm soát đường nhập lậu đang được xem là yêu cầu cấp thiết để ngành mía đường có thể duy trì và phát triển ổn định trong thời gian tới.

Bài 2: Nông dân chật vật vì giá đường thấp, mất mùa