Nông dân vận chuyển mía đến Nhà máy đường Ayun Pa (tỉnh Gia Lai) để bán. Ảnh: Đình Văn

Mía vẫn xanh đồng, nhưng tiền lời ngày càng ít

Những ngày cuối tháng 5, trên các triền đồi thuộc K'Bang, Krông Chro hay Ia Pa, hàng chục xe tải nối đuôi nhau chở mía về Nhà máy Đường An Khê. Dưới cái nắng đầu mùa, những cánh đồng mía trải dài ngút mắt vẫn tạo nên cảm giác về một vùng nguyên liệu trù phú.

Nhưng câu chuyện của người trồng mía lại không ngọt như màu xanh của đồng ruộng.

Đứng bên ruộng mía vừa thu hoạch xong, anh Nguyễn Thành Tâm, ở xã K'Bang cho biết gia đình đang canh tác 1,2 ha mía. Đầu vụ, mưa bão khiến hàng nghìn cây mía bị đổ ngã, chữ đường giảm mạnh. Khi thu hoạch, giá bán thực nhận thấp hơn kỳ vọng trong khi chi phí sản xuất tăng lên đáng kể.

“Các năm trước, mỗi ha còn dư được khoảng 40 - 50 triệu đồng. Năm nay, sau khi trừ các khoản chi phí, chỉ còn khoảng 10 - 20 triệu đồng/ha”, anh Tâm nói.

Mức giảm này tương đương từ 50 - 75% lợi nhuận so với những niên vụ thuận lợi trước đây.

Không riêng gia đình anh Tâm, anh Nguyễn Văn Hợp, người đang canh tác khoảng 20 ha mía tại K'Bang cũng cho biết, năm nay nhiều hộ dân chỉ ở mức hòa vốn hoặc lợi nhuận rất thấp.

Vườn mía của nông dân chờ thu hoạch. Ảnh: Đình Văn

Theo anh Hợp, chi phí thuê nhân công chặt mía, vận chuyển, nhiên liệu như giá dầu có lúc lên đến 45.000 đồng/lít và vật tư nông nghiệp đều tăng. Trong khi đó, mưa bão làm nhiều diện tích mía bị ngã đổ, ảnh hưởng trực tiếp đến chữ đường và giá bán.

“Làm thì vẫn làm, nhưng lời không còn được như trước. Nhiều hộ bây giờ gần như chỉ lấy công làm lãi”, anh chia sẻ.

Điều đáng nói là những khó khăn này xuất hiện trong bối cảnh Gia Lai vẫn đang là “thủ phủ mía đường” của cả nước.

Nghịch lý vùng mía lớn nhất Việt Nam

Theo số liệu từ doanh nghiệp, vùng nguyên liệu mía An Khê hiện đạt 31.599 ha, tăng khoảng 9% so với niên vụ trước. Sản lượng mía đạt hơn 2,08 triệu tấn, tăng 6%; sản lượng đường nhập kho đạt 242.540 tấn, tăng 13%.

Riêng lượng đường sản xuất từ mía đạt hơn 224.500 tấn, chiếm khoảng 17,3% tổng sản lượng đường sản xuất từ mía của cả nước.

Nhìn từ những con số này, ngành mía đường tại Gia Lai vẫn đang tăng trưởng.

Không chỉ duy trì diện tích, doanh nghiệp còn tiếp tục đầu tư mở rộng vùng nguyên liệu. Theo kế hoạch, công suất Nhà máy Đường An Khê từ mức 18.000 tấn mía/ngày đang được định hướng nâng lên 25.000 tấn mía/ngày.

Nhà máy đường An Khê vào vụ ép 2026. Ảnh: NMĐ An Khê

Thế nhưng, tăng trưởng về quy mô sản xuất lại chưa phản ánh đầy đủ bức tranh thu nhập của người trồng mía.

Nếu trước đây, một ha mía có thể mang lại 40 - 50 triệu đồng lợi nhuận, thì nay nhiều hộ dân chỉ còn thu được khoảng 10 - 20 triệu đồng/ha, anh Nguyễn Văn Hợp cho biết.

Nghịch lý này xuất phát từ nhiều nguyên nhân.

Báo cáo của ngành mía đường cho thấy, năm 2025 giá đường thế giới giảm liên tục. Trong khi đó, lượng tồn kho lớn, biên lợi nhuận của doanh nghiệp sản xuất đường bị thu hẹp đáng kể.

Cùng với đó, đường nhập khẩu chính ngạch từ ASEAN, đường nhập lậu qua biên giới và sự cạnh tranh của đường lỏng HFCS đang tạo áp lực ngày càng lớn đối với ngành đường trong nước.

Khi thị trường đường chịu sức ép, tác động cuối cùng thường lan tới vùng nguyên liệu và người nông dân.

Ở chiều ngược lại, thời tiết ngày càng khó lường. Mưa lớn, gió mạnh khiến nhiều diện tích mía bị đổ ngã, làm giảm chữ đường và giảm giá bán thực nhận của người dân.

Giá niêm yết có thể vẫn được công bố ở mức 1 triệu đồng/tấn mía thuần 10 CCS tại ruộng, nhưng đối với những diện tích có chất lượng thấp hơn chuẩn, thu nhập thực tế của nông dân sẽ giảm đáng kể.

Người nông dân Gia Lai vận chuyển mía đi bán. Ảnh: Đình Văn

Giữ vùng nguyên liệu bằng lợi nhuận bền vững

Hiện nay, Nhà máy Đường An Khê vẫn đang triển khai nhiều chính sách hỗ trợ người trồng mía.

Ngoài việc bao tiêu sản phẩm, doanh nghiệp còn hỗ trợ giống, phân bón, cho vay vốn đầu tư và đẩy mạnh cơ giới hóa sản xuất.

Toàn vùng nguyên liệu hiện được hỗ trợ bằng hơn 600 máy kéo cùng trên 1.000 thiết bị nông nghiệp các loại.

Nhiều cánh đồng mẫu lớn được hình thành, đạt năng suất bình quân khoảng 110 tấn/ha, cao hơn đáng kể so với phương thức sản xuất truyền thống. Theo doanh nghiệp, việc cơ giới hóa giúp giảm trên 30% chi phí sản xuất.

Nhờ những chính sách này, cây mía vẫn đang là sinh kế chủ lực của hàng nghìn hộ dân vùng Đông Trường Sơn.

Tuy nhiên, thực tế tại K'Bang, Krông Chro hay Ia Pa cho thấy một số hộ dân đã bắt đầu tính đến phương án chuyển đổi một phần diện tích sang cà phê hoặc các loại cây trồng khác có giá trị kinh tế cao hơn.

Đây chưa phải là xu hướng phổ biến, nhưng là tín hiệu đáng chú ý đối với một vùng nguyên liệu được xem là lớn nhất cả nước.

Bởi suy cho cùng, điều giữ chân người nông dân không chỉ là những chính sách hỗ trợ hay những cánh đồng mẫu lớn, mà chính là hiệu quả kinh tế mà cây mía mang lại sau mỗi vụ thu hoạch.

Từ vùng đất từng khô cằn phía Đông Trường Sơn, cây mía đã góp phần thay đổi sinh kế của hàng nghìn hộ dân Gia Lai, đặc biệt là đồng bào dân tộc thiểu số. Những cánh đồng mía vẫn đang xanh, sản lượng vẫn tăng và các nhà máy vẫn tiếp tục đầu tư mở rộng.

Nhưng để vùng nguyên liệu 36.000ha tiếp tục phát triển bền vững, có lẽ điều người trồng mía mong chờ nhất không phải là thêm những con số tăng trưởng, mà là một vụ mùa đủ để họ tin rằng công sức bỏ ra suốt cả năm sẽ được đền đáp xứng đáng. Khi người nông dân còn sống được bằng cây mía, vùng nguyên liệu mới thực sự có tương lai lâu dài.

Bài 6: Đường nhập lậu bủa vây, nguy cơ thua trên "sân nhà"