Hoạt động khai thác khoáng sản tại Đắk Lắk đang được tăng cường kiểm tra, giám sát nhằm ngăn chặn thất thoát tài nguyên và chống thất thu ngân sách nhà nước. Ảnh: VL

Nhiều nguy cơ thất thu từ khai thác khoáng sản

Khoáng sản là nguồn tài nguyên hữu hạn, không thể tái tạo, có vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, nếu không được quản lý chặt chẽ, hoạt động khai thác khoáng sản (KTKS) không chỉ gây thất thoát tài nguyên mà còn tiềm ẩn nguy cơ thất thu ngân sách Nhà nước, ảnh hưởng đến môi trường đầu tư và trật tự quản lý kinh tế.

Các doanh nghiệp khai thác khoáng sản được yêu cầu thực hiện đầy đủ nghĩa vụ kê khai, nộp thuế theo quy định của pháp luật. Ảnh: NM

Hiện nay, toàn tỉnh Đắk Lắk đang quản lý thuế đối với 128 doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực KTKS, chủ yếu khai thác đá, cát và đất sét. Theo thống kê, trong năm 2025, tổng số thuế phát sinh từ các doanh nghiệp này đạt 207,5 tỷ đồng, bằng 171% so với cùng kỳ năm trước. Riêng qua công tác kiểm tra tại 46 doanh nghiệp, cơ quan chức năng đã xử lý tăng thu hơn 12,4 tỷ đồng.

Những con số trên cho thấy lĩnh vực KTKS vẫn là nguồn thu quan trọng đối với ngân sách địa phương. Tuy nhiên, đằng sau kết quả tăng thu là hàng loạt khó khăn, thách thức trong công tác quản lý.

Theo đánh giá của UBND tỉnh Đắk Lắk, thời gian gần đây, tình trạng khai thác, vận chuyển và tập kết khoáng sản trái quy định tại một số địa phương có dấu hiệu gia tăng. Đặc biệt, sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, một số tổ chức, cá nhân đã lợi dụng thời điểm chính quyền cấp xã mới đi vào vận hành để thực hiện các hoạt động khai thác, vận chuyển khoáng sản trái phép.

Cùng với đó, việc sáp nhập một số sở, ngành cũng kéo theo sự điều chỉnh về chức năng, nhiệm vụ liên quan đến quản lý nhà nước trong lĩnh vực khoáng sản. Điều này phần nào tạo ra những khoảng trống nhất định trong công tác phối hợp, kiểm tra, giám sát.

Thực tế cho thấy, lĩnh vực KTKS hiện vẫn tồn tại nhiều bất cập như khai thác chưa đúng quy định, khai thác vượt công suất, khai báo sản lượng tính thuế không sát thực tế, kê khai giá tính thuế và doanh thu chưa đầy đủ. Một số doanh nghiệp còn có dấu hiệu gian lận nghĩa vụ tài chính nhằm giảm số thuế phải nộp. Đây là những nguy cơ lớn dẫn đến thất thu ngân sách Nhà nước.

Đồng bộ giải pháp siết quản lý

Trước thực trạng đó, UBND tỉnh Đắk Lắk đã ban hành Đề án tăng cường quản lý, chống thất thu ngân sách Nhà nước trong lĩnh vực khoáng sản trên địa bàn tỉnh, với nhiều nhiệm vụ và giải pháp cụ thể.

Một trong những nội dung trọng tâm của đề án là siết chặt công tác quản lý giấy phép và tiền cấp quyền khai thác khoáng sản. Theo đó, các cơ quan chức năng sẽ tăng cường kiểm soát trữ lượng khai thác, giá tính tiền cấp quyền, thời điểm nộp và quyết toán nghĩa vụ tài chính của doanh nghiệp.

Trong hoạt động khai thác và chế biến khoáng sản, tỉnh yêu cầu các tổ chức, cá nhân chỉ được phép khai thác khi có đầy đủ hồ sơ pháp lý như thiết kế mỏ, báo cáo kinh tế - kỹ thuật được phê duyệt. Đồng thời, bắt buộc lắp đặt các thiết bị kiểm soát sản lượng như trạm cân, camera giám sát nhằm theo dõi chặt chẽ hoạt động khai thác thực tế.

Các hành vi khai thác trái phép, khai thác vượt công suất cho phép hoặc lợi dụng hoạt động thăm dò để khai thác khoáng sản sẽ bị xử lý nghiêm theo quy định pháp luật.

Đắk Lắk kiên quyết xử lý các hành vi khai thác khoáng sản vượt công suất, không đúng quy định hoặc khai thác trái phép. Ảnh: NM

Không chỉ tập trung vào khâu khai thác, đề án còn chú trọng quản lý chặt việc vận chuyển, tiêu thụ và kinh doanh khoáng sản. Cơ quan chức năng sẽ tăng cường kiểm tra, xử lý nghiêm các hành vi buôn bán khoáng sản không rõ nguồn gốc, không xuất hóa đơn, trốn thuế hoặc vận chuyển quá tải trọng quy định.

Theo yêu cầu của tỉnh, khoáng sản lưu thông trên thị trường phải bảo đảm có nguồn gốc rõ ràng; phương tiện vận chuyển phải được giám sát hành trình và tuân thủ quy định về tải trọng nhằm hạn chế tình trạng thất thoát tài nguyên cũng như bảo đảm an toàn giao thông.

Đối với công tác quản lý nguồn thu ngân sách, ngành thuế sẽ tập trung kiểm soát nhóm doanh nghiệp có nguy cơ rủi ro cao như doanh nghiệp báo lỗ kéo dài, quy mô khai thác lớn nhưng số thuế nộp thấp hoặc có sự chênh lệch bất thường giữa sản lượng khai thác với chi phí điện, nước, nhân công.

Theo Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Đắk Lắk Hồ Thị Nguyên Thảo, Trưởng Ban Chỉ đạo đôn đốc và chống thất thu ngân sách Nhà nước tỉnh, việc triển khai đề án sẽ góp phần tăng cường trách nhiệm phối hợp giữa các cơ quan quản lý Nhà nước trong lĩnh vực khoáng sản; nâng cao hiệu quả quản lý thuế đối với hoạt động thăm dò, khai thác, vận chuyển và kinh doanh khoáng sản trên địa bàn.

“Đề án hướng tới mục tiêu bảo đảm việc khai thác, sử dụng khoáng sản đúng quy định pháp luật, kê khai và nộp thuế đầy đủ, góp phần tăng thu cho ngân sách nhà nước; đồng thời nâng cao ý thức chấp hành pháp luật của các tổ chức, cá nhân hoạt động trong lĩnh vực khoáng sản”, bà Thảo nhấn mạnh.

Trong khi đó, ông Nguyễn Anh Tuấn - Trưởng Thuế tỉnh Đắk Lắk cho biết, ngành thuế sẽ tăng cường thu thập, xử lý thông tin để phân tích, đánh giá rủi ro hồ sơ thuế của các doanh nghiệp KTKS. Trên cơ sở đó, cơ quan thuế sẽ triển khai kiểm tra hồ sơ khai thuế tại cơ quan thuế hoặc kiểm tra trực tiếp tại trụ sở người nộp thuế theo hướng có trọng tâm, trọng điểm.

Ngành thuế cũng sẽ chủ động phối hợp với các cơ quan chức năng và chính quyền địa phương để nắm bắt tình hình khai thác tài nguyên trên thực tế, kịp thời phát hiện và ngăn chặn các hành vi vi phạm.

Có thể thấy, việc tăng cường quản lý và chống thất thu ngân sách trong lĩnh vực khoáng sản không chỉ là yêu cầu trước mắt nhằm bảo đảm nguồn thu cho địa phương, mà còn là giải pháp lâu dài để sử dụng hiệu quả nguồn tài nguyên không tái tạo.

Khi các giải pháp quản lý được triển khai đồng bộ, từ cấp phép, khai thác, vận chuyển đến kê khai thuế và tiêu thụ khoáng sản sẽ góp phần xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, tạo sự công bằng giữa các doanh nghiệp, hạn chế thất thoát tài nguyên và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội bền vững cho tỉnh Đắk Lắk.