Theo Hiệp hội Mía đường Việt Nam, sau giai đoạn phục hồi nhờ các biện pháp phòng vệ thương mại, ngành mía đường trong nước đang tiếp tục đối mặt nhiều sức ép mới khi giá đường thế giới lao dốc, đường giá rẻ gia tăng và tình trạng đường không rõ nguồn gốc xuất xứ xuất hiện trên thị trường.

Không chỉ doanh nghiệp sản xuất đường gặp khó vì tồn kho lớn, lợi nhuận sụt giảm, người trồng mía cũng chịu tác động trực tiếp khi giá thu mua mía liên tục đi xuống.

Trong cuộc trao đổi với phóng viên Báo Thanh tra, ông Nguyễn Văn Lộc đã chỉ ra nhiều bất cập trong công tác kiểm soát thị trường, truy xuất nguồn gốc và những áp lực cạnh tranh đang đè nặng lên ngành mía đường Việt Nam hiện nay.

+ Thưa ông, sau giai đoạn phục hồi nhờ các biện pháp phòng vệ thương mại, vì sao ngành mía đường hiện lại rơi vào tình trạng tiêu thụ chậm, tồn kho lớn và giá đường liên tục giảm?

-Ông Nguyễn Văn Lộc: Theo nghiên cứu của Ngân hàng Thế giới, thị trường đường thế giới là một trong những thị trường hàng hóa nông sản bị biến dạng (distortion) nhiều nhất. Những sự biến dạng này, do chính sách của các quốc gia về kiểm soát giá cả, trợ cấp sản xuất, thuế nhập khẩu và hạn ngạch thương mại gây ra, tạo ra những tổn thất phúc lợi khổng lồ, làm giảm giá cả quốc tế và gây bất lợi cho những nhà sản xuất nông nghiệp ở các nước đang phát triển.

Giai đoạn ngành mía đường Việt Nam phục hồi nhờ các biện pháp phòng vệ thương mại trùng với giai đoạn giá đường trên thị trường quốc tế ở mức cao. Tuy nhiên, bắt đầu từ cuối năm 2024 cho đến nay, khi giá đường trên thị trường quốc tế lao dốc, đường phá giá tràn ngập thị trường, những quốc gia nào không có hàng rào bảo vệ phù hợp sẽ bị đường giá rẻ tấn công, gây ra tình trạng chèn giá, ép giá.

Tại Việt Nam, một khối lượng đường không rõ nguồn gốc xuất xứ đã xuất hiện trên thị trường đã ép giá đường trong nước xuống mức thấp nhất trong khu vực, khiến cho đường sản xuất từ mía rơi vào tình trạng tiêu thụ chậm, tồn kho lớn và giá đường liên tục giảm.

+ Hiệp hội cho rằng thị trường đang chịu áp lực rất lớn từ đường nhập lậu và đường không rõ nguồn gốc xuất xứ. Theo ông, thực trạng này đang tác động ra sao đến doanh nghiệp sản xuất đường và thu nhập của người trồng mía?

-Ông Nguyễn Văn Lộc: Trong năm 2025, giá đường Việt Nam chỉ bằng 61% giá đường của Philippines, 64% của Indonesia và 90% của Trung Quốc. Tình trạng này khiến phần lớn doanh nghiệp trong ngành chứng kiến lợi nhuận sụt giảm mạnh và hàng tồn kho tăng vọt, không có dòng tiền chi trả cho nông dân và công nhân. Tất cả báo cáo kết quả sản xuất kinh doanh quý III/2025 của nhóm công ty ngành đường niêm yết trên sàn chứng khoán (bao gồm 5 công ty: Đường Quảng Ngãi - QNS; Mía đường Sơn La - SLS, CTCP Thành Thành Công - Biên Hòa - TTC AgriS, SBT, Đường Kon Tum - KTS, Mía đường Lam Sơn - Lasuco, LSS) đều ghi nhận lợi nhuận sụt giảm mạnh và lượng hàng tồn kho cao.

Giá đường tại Việt Nam liên tục giảm sâu trong năm 2025 và đang ở mức thấp nhất so với nhiều nước trong khu vực. Ảnh: VSSA

Giá mua mía tại Việt Nam do thị trường đường quyết định. Khi thị trường đường lao dốc, hệ quả tất yếu là giá mua mía bắt buộc phải giảm. Giá đường năm 2025 tại Việt Nam chỉ bằng 64% giá đường Bình quân trong khu vực. Do giá đường giảm sâu, các nhà máy bắt buộc phải giảm giá mua mía. Niên vụ 2024/25, giá mua mía bằng 84% giá mua mía bình quân khu vực, đến niên vụ 2025/26 chỉ bằng 67%. Hiện, giá mía đang ở mức thấp nhất trong khu vực. Chuỗi liên kết sản xuất mía đường đứng trước nguy cơ bị phá vỡ.

+ Trong tài liệu của Hiệp hội, lượng đường bất hợp pháp trên thị trường được ước tính ở mức rất lớn. Theo ông, đâu là những bất cập lớn nhất hiện nay trong công tác kiểm soát thị trường, truy xuất nguồn gốc và xử lý đường nhập lậu?

-Ông Nguyễn Văn Lộc: Đầu tiên là bất cập trong hoạt động bán đấu giá đường nhập lậu bị tịch thu. Đã nhiều năm đối với mặt hàng đường cát nhập lậu do các lực lượng chức năng tại các địa phương bắt giữ, tịch thu đều có đặc điểm không có hóa đơn chứng từ, chứng minh nguồn gốc, xuất xứ và như vậy chính là "thực phẩm không rõ nguồn gốc xuất xứ", theo quy định của Luật An toàn thực phẩm, hành vi sản xuất kinh doanh "thực phẩm không rõ nguồn gốc xuất xứ" là hành vi bị cấm (quy định tại khoản i mục 5 điều 5 Luật An toàn thực phẩm số 55/2010/QH12).

Tuy nhiên, nhiều cơ quan chức năng tại một số địa phương đã tìm cách đưa loại hàng hóa thực phẩm không rõ nguồn gốc xuất xứ này trở lại thị trường. Hậu quả của việc này là rất nghiêm trọng. Tất cả các lô đường nhập lậu bị bắt giữ sau đó đem đi đấu giá để đưa trở lại thị trường hoàn toàn không có nhãn phụ theo quy định (quy định tại khoản 4 Điều 3 Nghị định 43/2017/NĐ-CP) hoặc các thông tin nguồn gốc xuất xứ, mà chỉ có hợp đồng và hóa đơn ghi "đường kính trắng do Thái Lan sản xuất", hoàn toàn không có thông tin gì về lô hàng đấu giá.

Những tờ hóa đơn như vậy, đã biến thành "siêu giấy phép", giúp cho các đối tượng có thể lưu thông bất kỳ loại đường nào do Thái Lan sản xuất, dù không phù hợp với quy định pháp luật về ghi nhãn hàng hóa và truy xuất nguồn gốc. Không chỉ vi phạm quy định, những hóa đơn này còn tạo ra hành lang lớn, giúp cho các đối tượng có thể quay vòng và nhân bản số lượng nhập lậu lên nhiều lần.

Thứ hai là bất cập trong kiểm soát nguồn gốc đường nhập lậu. Đường nhập lậu không rõ nguồn gốc xuất xứ (có nguồn gốc Thái Lan thể hiện trên bao bì) đang lưu hành tự do trên thị trường bất chấp quy định pháp luật (theo quy định tại Điều 3 Nghị định 98/2020/NĐ-CP: "... Căn cứ xác định nguồn gốc nơi sản xuất hoặc xuất xứ của hàng hóa bao gồm thông tin được thể hiện trên nhãn hàng hóa, bao bì hàng hóa, tài liệu kèm theo hàng hóa; chứng từ chứng nhận xuất xứ hàng hóa, hợp đồng, hoá đơn mua bán, tờ khai hải quan, giấy tờ khác...). Tuy nhiên, một số đơn vị quản lý tại nhiều địa phương chỉ đối chiếu hóa đơn khi kiểm soát đường Thái Lan nhập lậu, không kiểm tra chứng từ nhập khẩu theo quy định, và cho phép một lượng lớn đường không rõ nguồn gốc xuất xứ đi vào thị trường. Hành vi kiểm tra "chỉ đối chiếu hóa đơn" đối với đường nhập lậu có dấu hiệu tiếp tay và bảo kê với các đối tượng đang kinh doanh mặt hàng này.

Thứ ba là bất cập trong kiểm soát đường sang chiết đóng gói. Mặc dù quy định pháp luật hiện hành yêu cầu ghi rõ địa chỉ của tổ chức, cá nhân sản xuất ra hàng hóa trước khi đóng gói. Tuy nhiên hầu hết mặt hàng đường đang lưu hành tự do trên thị trường của các cơ sở sang chiết đóng gói đều không tuân thủ và thực chất là vỏ bọc mới của đường nhập lậu, nhưng không hề bị kiểm tra và hình thành vùng cấm của việc tuân thủ pháp luật về ghi nhãn hàng hóa và truy xuất nguồn gốc.

Thứ tư là bất cập trong kiểm soát đường phèn. Về bản chất, hầu như tất cả các cơ sở sản xuất đường phèn (trừ các nhà máy đường) đều đang sử dụng đường nhập lậu, không rõ nguồn gốc xuất xứ để sản xuất, mặc dù theo quy định của Luật An toàn thực phẩm, hành vi sản xuất kinh doanh "thực phẩm không rõ nguồn gốc xuất xứ" là hành vi bị cấm. Hành vi sản xuất đường phèn từ đường nhập lậu Thái Lan còn là hành vi trốn thuế (thuế chống bán phá giá với đường có xuất xứ Thái Lan) và cần được xử lý theo pháp luật. Tuy nhiên cho đến nay, chưa có cơ sở sản xuất đường phèn nào bị xử lý. Tương tự như loại đường vi phạm ghi nhãn hàng hóa, mặt hàng đường phèn có nguồn gốc từ đường nhập lậu đã tự do hoạt động, hình thành vùng cấm của việc tuân thủ pháp luật.

Cuối cùng là bất cập trong việc kiểm soát doanh thu hộ kinh doanh đường. Kể từ ngày 1/1/2026, chính thức xóa bỏ thuế khoán, chuyển toàn bộ hộ kinh doanh sang phương pháp kê khai thuế. Nghị định 68/2026 đã thiết lập ngưỡng doanh thu 500 triệu đồng/năm làm căn cứ xác định nghĩa vụ thuế. Để đối phó, hầu hết các hộ kinh doanh đường tại các đô thị trên cả nước đã có hành vi mua bán đường nhưng không chấp nhận xuất hóa đơn và chỉ thanh toán bằng tiền mặt, nhằm che giấu doanh thu. Hành vi này rất phù hợp với kinh doanh đường lậu, đường không rõ nguồn gốc xuất xứ. Cho đến nay, các cơ quan quản lý chưa có biện pháp quản lý hữu hiệu đối với hành vi này.

+ Ngoài đường nhập lậu, Hiệp hội cũng cảnh báo sự gia tăng của đường lỏng sirô ngô HFCS đang làm thu hẹp thị phần của đường mía trong nước. Ông nhìn nhận xu hướng này tác động thế nào tới ngành mía đường Việt Nam trong thời gian tới?

-Ông Nguyễn Văn Lộc: Thuế nhập khẩu đường lỏng (HFCS - High Fructose Corn Syrup) vào Việt Nam, đặc biệt từ Trung Quốc thông qua hiệp định thương mại ACFTA được hưởng mức 0% theo thuế suất ưu đãi đặc biệt. Do mức thuế thấp và giá thành rẻ, HFCS đang được nhập khẩu lớn, chủ yếu dùng cho sản xuất bánh kẹo, nước ngọt.

Theo dữ liệu của Cục Hải quan, khối lượng đường lỏng sirô ngô HFCS nhập khẩu đang có xu hướng tăng dần qua các năm, và đa số được nhập khẩu bởi các công ty sản xuất nước giải khát để thay thế đường từ mía. Trong 5 năm gần đây, tốc độ gia tăng nhập khẩu là 226%. 2 năm gần đây, lượng đường lỏng sirô ngô HFCS nhập khẩu đã lấy mất thị phần tương đương 300.000 tấn đường trong ngành nước giải khát. Có nghĩa là lượng đường lỏng sirô ngô HFCS đã bịt đầu ra và tước đi sinh kế của khoảng 50.000 hộ nông dân trồng mía và làm thất thu thuế của đất nước tương đương thuế nhập khẩu 300.000 tấn đường.

+ Các biện pháp chống bán phá giá, chống trợ cấp đối với đường Thái Lan sắp hết hiệu lực. Hiệp hội đang có những kiến nghị gì với Chính phủ và các bộ, ngành để bảo vệ sản xuất mía đường trong nước và bảo đảm cạnh tranh công bằng trên thị trường?

-Ông Nguyễn Văn Lộc: Trong những năm qua, Chính phủ Thái Lan vẫn duy trì hành vi bán phá giá đường bằng cách bảo đảm giá đường trong nước luôn cố định và duy trì xuất khẩu ra thị trường thế giới ở bất cứ giá nào. Từ năm 2016, Brazil đã nộp hồ sơ kiện Thái Lan ra tổ chức WTO về hành vi bán đường phá giá ra thị trường thế giới. Thái Lan đã tìm đủ mọi cách để trì hoãn và tránh việc WTO ra phán quyết. Sau 8 năm, đến ngày 8/3/2024, Thái Lan đã lợi dụng quy định của điều 3.6 của DSU - WTO để thỏa thuận với Brazil kết thúc vụ kiện, không tiếp tục đưa vấn đề ra giải quyết tại Cơ quan giải quyết tranh chấp (Dispute Settlement Body - DSB) của tổ chức WTO.

Sau đó, Thái Lan vẫn qua mặt WTO để tiếp tục thực hiện hành vi bán đường phá giá ra thị trường thế giới. Năm 2025, Thái Lan đã xuất khẩu đường trắng và đường tinh luyện ra thị trường thế giới với giá thấp hơn nhiều so với giá thị trường trong nước. Đây chắc chắn là hành vi phá giá theo định nghĩa của tổ chức WTO.

Hiệp hội Mía đường Việt Nam xác định rằng, hành vi bán phá giá và trợ cấp của Thái Lan đối với mặt hàng đường ra thị trường thế giới chắc chắn sẽ tiếp tục, bất chấp các quy tắc thương mại quốc tế của tổ chức WTO.

Giá mía đang ở mức thấp khiến người trồng mía gặp nhiều khó khăn. Ảnh minh họa: Cảnh Nhật

Hiệp hội Mía đường Việt Nam cũng nhận định rằng, ngành sản xuất trong nước sẽ bị thiệt hại nghiêm trọng, chuỗi liên kết sản xuất mía đường sẽ bị phá hủy và không có khả năng tồn tại nếu chấm dứt biện pháp chống bán phá giá và chống trợ cấp đối với một số sản phẩm đường mía có xuất xứ từ Vương quốc Thái Lan.

Trong bối cảnh tất cả các quốc gia trong khu vực như Trung Quốc, Philippines, Indonesia ban hành chính sách hạn chế nhập khẩu đường Thái Lan để bảo vệ ngành sản xuất trong nước, Hiệp hội Mía đường Việt Nam kiến nghị gia hạn thêm 5 năm biện pháp chống bán phá giá và chống trợ cấp đối với một số sản phẩm đường mía có xuất xứ từ Vương quốc Thái Lan nhằm bảo đảm môi trường cạnh tranh công bằng cho ngành mía đường và duy trì sinh kế cho hàng trăm ngàn hộ nông dân trồng mía

+ Trước những áp lực hiện nay, Hiệp hội Mía đường Việt Nam kiến nghị gì với Bộ Công Thương và các cơ quan liên quan để kiểm soát đường nhập lậu, bảo đảm cạnh tranh lành mạnh và tháo gỡ khó khăn cho ngành mía đường trong nước?

-Ông Nguyễn Văn Lộc: Hiệp hội Mía đường Việt Nam đã kiến nghị Thủ tướng Chính phủ chỉ đạo UBND tỉnh Quảng Trị đề xuất Chính phủ biện pháp xử lý rốt ráo điểm nóng nhập lậu đã tồn tại nhiều năm tại khu vực cửa khẩu Đen Sa Vanh - Lao Bảo - bến sông Sê Pôn.

Chỉ đạo UBND các tỉnh An Giang, Tây Ninh, Đồng Tháp, Đồng Nai yêu cầu lực lượng Công an, Biên phòng, Quản lý thị trường địa phương tăng cường quản lý theo địa bàn, chia sẻ thông tin, chủ động xây dựng và triển khai đợt cao điểm kiểm tra, xử lý vận chuyển, kinh doanh đường cát nhập lậu từ biên giới vào nội địa.

Chỉ đạo các địa phương chấm dứt việc dựa trên kết quả kiểm nghiệm đường nhập lậu bị tịch thu để cho rằng đây là thực phẩm đảm bảo an toàn để tổ chức bán đấu giá và đưa loại đường không rõ nguồn gốc xuất xứ quay lại thị trường. Tất cả các loại đường lưu thông trên thị trường phải tuân thủ quy định pháp luật về nguồn gốc xuất xứ và đường nhập lậu không có hóa đơn chứng từ, chứng minh nguồn gốc, xuất xứ là "thực phẩm không rõ nguồn gốc xuất xứ" bắt buộc chuyển mục đích sử dụng hoặc tiêu hủy.

Chỉ đạo các UBND tỉnh/thành phố yêu cầu lực lượng chức năng tổ chức kiểm tra về truy xuất nguồn gốc và ghi nhãn hàng hóa mặt hàng đường, kiểm tra các cơ sở sang chiết, đóng gói đường cát, thu hồi giấy phép kinh doanh sang chiết đóng gói nếu không có giấy cho phép đóng gói của các cơ sở sản xuất ra mặt hàng đường và không cho phép lưu thông trên thị trường các loại đường đóng túi đóng cây vi phạm quy định pháp luật ghi nhãn hàng hóa.

Kiểm tra các cơ sở sản xuất đường phèn, thu hồi giấy phép kinh doanh nếu không có hệ thống truy xuất nguồn gốc thực phẩm theo nguyên tắc truy xuất một bước trước - một bước sau và không chứng minh được nguồn gốc xuất xứ của đường nguyên liệu đồng thời không cho phép lưu thông loại đường phèn không rõ nguồn gốc xuất xứ; kiểm tra các cơ sở thu mua đấu giá mặt hàng đường cát nhằm ngăn chặn việc lợi dụng chứng từ để hợp thức hóa đối với mặt hàng đường cát nhập lậu.

Đồng thời chỉ đạo Bộ Công an tổ chức kiểm tra một số địa phương có dấu hiệu buông lỏng quản lý trong việc kiểm tra xuất xứ hàng hóa mặt hàng đường, và đã tiếp tay tạo điều kiện cho đường không rõ nguồn gốc xuất xứ đi vào thị trường, nhằm chấn chỉnh hoạt động quản lý thị trường và có hình thức xử lý các vi phạm theo quy định pháp luật.

+ Xin trân trọng cảm ơn ông!