Ngành mía đường trong nước đang gặp nhiều khó khăn vì đường lậu. Ảnh: N.Giàu

Nguồn gốc đường thẩm lậu

Nhiều năm gắn bó với ngành mía đường Việt Nam, ông Nguyễn Văn Lộc - Chủ tịch Hiệp hội Mía đường Việt Nam xác nhận rằng, hiệp hội có đủ bằng chứng cho thấy toàn bộ đường nhập lậu hiện nay là đường phá giá có nguồn gốc từ Thái Lan, sau đó đi qua Campuchia và Lào rồi thẩm lậu vào Việt Nam. Theo ông, thực trạng này đã được nhiều tổ chức quốc tế uy tín ghi nhận.

Cụ thể, Tổ chức Đường quốc tế (ISO), trong các ấn bản Sugar Year Book 2023 và 2024, cho thấy Campuchia và Lào nhập khẩu lượng lớn đường từ Thái Lan, vượt xa nhu cầu tiêu thụ nội địa. Từ đây xuất hiện dòng đường xuất khẩu “không rõ điểm đến” (unknown destination), được cho là thẩm lậu vào Việt Nam. Báo cáo GAIN năm 2023 của USDA cũng ghi nhận Campuchia và Lào là hai thị trường nhập khẩu đường trắng và đường tinh luyện lớn nhất của Thái Lan, chiếm khoảng 34% thị phần, trước khi lượng đường này tiếp tục được vận chuyển trái phép vào Việt Nam.

Theo ông Nguyễn Văn Lộc, đường nhập lậu chủ yếu được tập kết tại các kho, bến bãi dọc biên giới Việt Nam - Lào và Việt Nam - Campuchia, sau đó lợi dụng đêm tối, đường mòn, lối mở, kênh rạch để vận chuyển bằng xe máy, xuồng máy, xe tải nhỏ hoặc cõng bộ vào nội địa tiêu thụ.

Dù thủ đoạn đã được nhận diện rõ, công tác kiểm soát vẫn còn nhiều lỗ hổng. Năm 2025, lượng đường nhập lậu bị bắt giữ chỉ khoảng 270 tấn, giảm mạnh so với 866,7 tấn của năm 2024, trong khi thực tế được cho là lên tới hàng trăm nghìn, xấp xỉ cả triệu tấn mỗi năm.

Trước thực trạng này, Hiệp hội Mía đường Việt Nam đã nhiều lần kiến nghị Chính phủ tăng cường kiểm soát, xử lý nghiêm tình trạng buôn lậu, gian lận xuất xứ và trốn thuế. Thủ tướng Chính phủ cũng liên tiếp ban hành công điện, chỉ thị yêu cầu các bộ, ngành, địa phương đẩy mạnh đấu tranh chống buôn lậu, hàng giả và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Tuy nhiên, theo ông Lộc, thị trường đường lậu đến nay vẫn chưa có chuyển biến rõ rệt; nhiều sản phẩm không rõ nguồn gốc, đường sang chiết đóng gói hoặc giả bao bì các nhà máy trong nước vẫn lưu hành công khai.

Ông Nguyễn Văn Lộc - Chủ tịch Hiệp hội Mía đường Việt Nam. Ảnh: N.Giàu

Chủ tịch Hiệp hội Mía đường Việt Nam cho rằng, bất cập lớn hiện nay là việc buông lỏng kiểm tra nguồn gốc xuất xứ mặt hàng đường, xuất hiện nhiều vùng cấm pháp luật. Nhiều nơi chỉ kiểm tra hóa đơn mua bán mà không đối chiếu chứng từ nhập khẩu, tờ khai hải quan hay giấy tờ chứng minh xuất xứ, khiến đường không rõ nguồn gốc dễ dàng được hợp thức hóa lưu thông trên thị trường. Việc xử lý chủ yếu dừng ở mức phạt hành chính, chưa đủ sức răn đe.

Đáng chú ý, nhiều lô đường nhập lậu sau khi bị tịch thu lại được đấu giá và quay trở lại thị trường với hóa đơn ghi chung chung “đường kính trắng do Thái Lan sản xuất”, vô hình trung trở thành “giấy thông hành” để hợp thức hóa hàng lậu. Bên cạnh đó, hoạt động sang chiết, đóng gói đường và sản xuất đường phèn từ nguyên liệu không rõ nguồn gốc vẫn tồn tại nhiều bất cập, nhưng việc kiểm tra, xử lý chưa triệt để.

Những giải pháp “sống còn” cho ngành mía đường

Tác động của đường nhập lậu như “bóng đen” bao phủ ngành mía đường Việt Nam nói chung và Đắk Lắk nói riêng - địa phương dẫn đầu cả nước về diện tích mía và đứng thứ hai về sản lượng đường. Áp lực từ đường giá rẻ, gian lận thương mại và sức tiêu thụ suy giảm đang khiến nhiều doanh nghiệp rơi vào tình thế chật vật.

Theo bà Nguyễn Thị Hoàng Anh - Phó Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Mía đường 333 (Đắk Lắk), niên vụ 2024-2025, doanh nghiệp gặp nhiều khó khăn do thời tiết bất lợi, chi phí sản xuất tăng cao trong khi giá đường liên tục giảm. Đặc biệt, tình trạng đường nhập lậu và gian lận thương mại tiếp tục tác động lớn đến hoạt động tiêu thụ của các doanh nghiệp sản xuất đường trong nước.

Trong niên vụ 2024-2025, Công ty Cổ phần Mía đường 333 tồn kho lên tới 19.160 tấn đường. Theo doanh nghiệp, hoạt động buôn lậu và gian lận thương mại đối với mặt hàng đường, nhất là dưới hình thức hàng sản xuất xuất khẩu, tạm nhập tái xuất… vẫn chưa được kiểm soát triệt để. Đường nhập lậu, không rõ nguồn gốc lưu thông tràn lan trong khi nhu cầu tiêu thụ nội địa suy giảm đã tạo áp lực dư cung, kéo giá đường trong nước xuống thấp, khiến doanh nghiệp gặp khó khăn trong tiêu thụ và gia tăng tồn kho.

Công ty Cổ phần Mía đường 333 cam kết thu mua hết số mía liên kết với nông dân. Ảnh: N.Giàu

Dù đối mặt nhiều thách thức, doanh nghiệp vẫn duy trì sản xuất, thu mua mía và đảm bảo quyền lợi cho người dân trong chuỗi liên kết. Hiện, Công ty Cổ phần Mía đường 333 phát triển vùng nguyên liệu tại Ea Kar, M’Đrắk và mở rộng sang Buôn Đôn, với diện tích tăng từ 3.546ha năm 2021 lên khoảng 7.000ha vào năm 2025. Khoảng 2.440 hộ dân tham gia liên kết trồng mía, trong đó hơn 66% là đồng bào dân tộc thiểu số.

Theo bà Nguyễn Thị Hoàng Anh, để giữ ổn định vùng nguyên liệu và giúp người dân yên tâm gắn bó lâu dài với cây mía, doanh nghiệp tiếp tục triển khai nhiều chính sách hỗ trợ như cung cấp giống, hướng dẫn kỹ thuật, hỗ trợ phân bón, ứng vốn và bao tiêu sản phẩm. Tuy nhiên, những nỗ lực này sẽ khó phát huy hiệu quả nếu tình trạng đường nhập lậu và cạnh tranh không lành mạnh từ đường giá rẻ tiếp tục diễn ra.

Bà Lê Đào An Xuân - Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn đại biểu Quốc hội (ĐBQH) tỉnh Đắk Lắk cho biết, vừa qua, Đoàn ĐBQH tỉnh đã tổ chức khảo sát, làm việc với các địa phương, doanh nghiệp và nhà máy đường để nắm tình hình về việc thực hiện chính sách, pháp luật có liên quan đến hoạt động của ngành mía đường; tình hình hoạt động của ngành mía đường trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk, đặc biệt là lắng nghe, ghi nhận những khó khăn, vướng mắc của các doanh nghiệp, người nông dân trồng mía.

Qua khảo sát cho thấy, ngành đang gặp nhiều áp lực do giá đường giảm, tiêu thụ chậm, trong khi tình trạng đường nhập lậu, gian lận thương mại và cạnh tranh không lành mạnh vẫn diễn biến phức tạp, ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất của doanh nghiệp, khả năng thu mua nguyên liệu mía và cam kết (trong liên kết) với bà con nông dân trồng mía tại Đắk Lắk đối mặt với nhiều khó khăn, thiếu ổn định.

Ngành mía đường đang là nguồn thu nhập chính của rất nhiều nông dân Đắk Lắk. Ảnh: N.Giàu

Từ thực tế này, Đoàn ĐBQH tỉnh Đắk Lắk kiến nghị Quốc hội tiếp tục hoàn thiện chính sách, pháp luật nhằm bảo vệ hợp lý sản xuất trong nước; tăng cường giám sát công tác quản lý thị trường, phòng, chống buôn lậu và gian lận thương mại đối với mặt hàng đường; xem xét, sửa đổi, điều chỉnh một số chính sách thuế có liên quan đến ngành mía đường.

Đối với Chính phủ và Bộ Công Thương, đoàn kiến nghị tiếp tục thực hiện các biện pháp phòng vệ thương mại, tăng cường kiểm soát nhập khẩu, xử lý nghiêm tình trạng buôn lậu, thẩm lậu đường vào thị trường nội địa, gian lận thương mại, cạnh tranh không lành mạnh; đồng thời tiếp tục duy trì thuế chống bán phá giá và chống trợ cấp đối với đường nhập khẩu từ Thái Lan sau khi Quyết định số 1578/QĐ-BCT hết hiệu lực vào tháng 6/2026.

Bên cạnh đó, đoàn cũng kiến nghị tiếp tục hoàn thiện, triển khai đồng bộ các chính sách hỗ trợ quy hoạch và phát triển vùng nguyên liệu mía bền vững, hỗ trợ khoa học - công nghệ, cơ giới hóa và liên kết chuỗi giá trị (giữa người nông dân và doanh nghiệp chế biến); hỗ trợ nghiên cứu, chuyển giao giống mía năng suất cao, thích ứng biến đổi khí hậu cho các địa phương có vùng nguyên liệu lớn như tỉnh Đắk Lắk.

Ngoài ra, Đoàn ĐBQH tỉnh cũng đề nghị xem xét tiếp tục duy trì mức thuế VAT 8% đối với mặt hàng đường trong giai đoạn 2027-2028; nghiên cứu, đánh giá toàn diện tác động của đường HFCS đối với sức khỏe người tiêu dùng để có chính sách quản lý phù hợp.

“Ngành mía đường tạo việc làm cho hàng nghìn lao động trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk, nhất là ở nông thôn, miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế của hơn 19.100 hộ trồng mía. Vì vậy, chúng tôi rất mong Chính phủ, bộ, ngành quan tâm tiếp tục có giải pháp kiểm soát hiệu quả đường nhập lậu, gian lận thương mại, hỗ trợ người nông dân, doanh nghiệp sản xuất mía, đường để bảo vệ sản xuất trong nước và ổn định đời sống người dân”, bà Lê Đào An Xuân nhấn mạnh.

Bài 8: Quảng Trị: Nóng bỏng cuộc chiến chống buôn lậu đường kính qua biên giới Lao Bảo