Thoả thuận liêm chính (Integrity pact) là một trong những loại hình sáng kiến hành động tập thể phổ biến nhất trong mua sắm công. Đồ họa: Ngọc Anh

Theo một nghiên cứu của Tổ chức Minh bạch quốc tế (TI), mua sắm công là một trong những mục chi tiêu công lớn ở hầu hết các quốc gia. Lợi ích tài chính liên quan, khối lượng giao dịch và sự tương tác chặt chẽ giữa khu vực công và tư nhân tiềm ẩn những rủi ro đáng kể về quản lý yếu kém và tính liêm chính, có thể ảnh hưởng đến kết quả mua sắm.

Tăng cường tính minh bạch và số hóa, giám sát và kiểm soát, sự tham gia của người dân và các cơ chế thực thi pháp luật mạnh mẽ là chìa khóa để bảo vệ quản trị tốt và liêm chính trong hệ thống mua sắm công.

Tuy nhiên, để giải quyết đầy đủ các lĩnh vực rủi ro đa dạng và phức tạp, các biện pháp này cần được bổ sung bằng những hành động tập thể giữa chính phủ, khu vực tư nhân và các tổ chức xã hội, trong đó Thoả thuận liêm chính là một trong những loại hình sáng kiến ​​hành động tập thể phổ biến nhất trong mua sắm công.

Cam kết về tính minh bạch và liêm chính

Thoả thuận liêm chính bao gồm một thỏa thuận công khai giữa các cơ quan ký hợp đồng và các nhà thầu cam kết về tính minh bạch và liêm chính, báo cáo các hành vi sai trái cùng với một hệ thống giám sát độc lập của các tổ chức xã hội.

Thoả thuận này cũng có thể bao gồm các cơ chế giải quyết tranh chấp, các biện pháp trừng phạt và khuyến khích để thúc đẩy việc tuân thủ pháp luật hiện hành.

Kể từ khi được TI phát triển vào những năm 1990, trong khoảng 3 thập kỷ qua, Thoả thuận liêm chính đã được triển khai theo nhiều cách tại ít nhất 28 quốc gia trên toàn thế giới và được áp dụng cho nhiều loại hợp đồng, từ cơ sở hạ tầng quy mô lớn đến việc mua thuốc chữa bệnh.

Điều quan trọng cần lưu ý, mục tiêu của Thoả thuận liêm chính không phải là thay thế các luật và quy định hiện hành, hoặc trùng lặp với các cơ chế giám sát và thực thi pháp luật, mà là để tăng cường khả năng đáp ứng và hiệu quả của chúng.

Nội dung của Thoả thuận liêm chính nên dựa trên khuôn khổ pháp lý và chính sách của quốc gia, dự án mục tiêu và lĩnh vực liên quan, xác định những gì có thể đạt được bằng cách thực thi đúng các quy định hiện hành, hoặc bằng cách bao gồm các cam kết tự nguyện – lý tưởng nhất là phù hợp với các nghĩa vụ quốc tế, chẳng hạn như Công ước Liên hợp quốc về chống tham nhũng (UNCAC), và các thực tiễn tốt được công nhận.

Nội dung của Thỏa thuận liêm chính. Đồ họa: Ngọc Anh

Các giai đoạn của sáng kiến Thoả thuận liêm chính

3 giai đoạn của sáng kiến Thoả thuận liêm chính bao gồm: khởi xướng, chuẩn bị và thực hiện.

Khởi xướng: Một hoặc nhiều người khởi xướng tìm hiểu và thảo luận về sự cần thiết phải thực hiện một sáng kiến ​​Thoả thuận liêm chính và tiến hành áp dụng vào một hoặc nhiều dự án mua sắm công (quyết định quy mô của sáng kiến, lựa chọn các dự án mua sắm dựa trên cách tiếp cận định hướng chính sách và dựa trên rủi ro, xác định các kết quả mong muốn, lập dự toán ngân sách, xác định nguồn tài chính, lựa chọn các tổ chức xã hội có thể điều phối và giám sát, và xác định các cơ chế quản trị).

Chuẩn bị: Người điều phối của tổ chức xã hội xây dựng Thoả thuận liêm chính trên cơ sở ý kiến ​​đóng góp từ các bên liên quan, và sắp xếp để các cơ quan và nhà thầu ký kết. Các nội dung chính của Thoả thuận liêm chính có thể được chính thức hóa thông qua một thỏa thuận duy nhất hoặc một số văn bản, chẳng hạn như các thỏa thuận song phương và tuyên bố đơn phương.

Thực hiện: Các cơ quan ký kết hợp đồng và các nhà thầu thực hiện các cam kết và hoạt động có ​​trong Thoả thuận liêm chính và người giám sát của tổ chức xã hội cung cấp tư vấn và hỗ trợ kỹ thuật, xem xét các thủ tục mua sắm, đưa ra các khuyến nghị để cải thiện và thực hiện các hoạt động nhằm tăng cường minh bạch và sự tham gia của người dân vào dự án.

3 khía cạnh rất quan trọng trong giai đoạn này bao gồm: Truyền thông để tăng cường lòng tin và sự công khai; quản lý các rủi ro tiềm ẩn; giám sát, đánh giá và học hỏi (MEL) để theo dõi kết quả thực hiện sáng kiến,​ đánh giá tác động.

Đồ họa: Ngọc Anh

Cách thức diễn ra các giai đoạn này sẽ phụ thuộc vào hoàn cảnh và loại dự án mục tiêu. Theo TI, việc khởi xướng và chuẩn bị Thoả thuận liêm chính nên diễn ra trong giai đoạn lập kế hoạch mua sắm. Các giai đoạn khởi xướng và chuẩn bị cũng có thể được thực hiện đan xen một phần.

Thoả thuận liêm chính được ký kết càng sớm càng tốt, để cho phép các hoạt động giám sát bắt đầu lý tưởng nhất là trong giai đoạn lập kế hoạch, hoặc trước khi đấu thầu. Nhà thầu tiềm năng nên được các cơ quan ký hợp đồng thông báo về Thoả thuận liêm chính trước khi công bố đấu thầu. Trong một số trường hợp, các đơn vị thực hiện cũng có thể quyết định soạn thảo thoả thuận liêm chính doanh nghiệp liên quan đến tham vấn thị trường, để cho phép các nhà thầu tiềm năng ​​góp ý về cam kết và các hoạt động.

Thoả thuận liêm chính được đưa vào các tài liệu đấu thầu và được các nhà thầu ký khi nộp đề xuất hoặc gửi thư quan tâm đối với gói thầu, nếu có, và vẫn có hiệu lực đối với nhà thầu thắng thầu.

Việc ký kết Thoả thuận liêm chính nên là một yêu cầu bắt buộc để tham gia đấu thầu, nhằm đảm bảo sự cạnh tranh công bằng. Tại các quốc gia không bắt buộc ký kết Thoả thuận liêm chính mua sắm vì không được pháp luật chính thức công nhận, các đơn vị thực hiện có thể thực hiện các biện pháp khuyến khích, chẳng hạn như lập danh sách trắng để khuyến khích tất cả nhà thầu tự nguyện ký kết và thực hiện Thoả thuận liêm chính.

Sau khi kết thúc dự án, các bên tham gia phải cùng nhau đánh giá tác động tổng thể của sáng kiến, những thành công, thách thức, hậu quả không mong muốn và bài học kinh nghiệm, đồng thời đưa ra các khuyến nghị để cải thiện các dự án đấu thầu trong tương lai. Giai đoạn này có thể được gắn liền với việc đánh giá và kiểm toán chính thức sau khi dự án đấu thầu kết thúc, khi cần thiết.

Thực tế trong thời gian qua cho thấy, Thoả thuận liêm chính đã góp phần tăng cường công khai, hiệu quả, trách nhiệm giải trình và liêm chính trong mua sắm công, là một trong những sáng kiến mà các quốc gia nên xem xét, áp dụng.