(Thanh tra) - Đặc khu hành chính Hồng Kông (Trung Quốc) từng chứng kiến nạn tham nhũng tràn lan những năm 1960, 1970, khi hối lộ được coi là "chuyện thường ngày". Trải qua nhiều khó khăn, Hồng Kông đã xuất sắc trở thành một nơi được đánh giá cao về tính liêm chính.
Ngay từ năm 1897, các công chức ở Hồng Kông đã bị cấm nhận hối lộ. Vào năm 1948, Pháp lệnh Phòng ngừa tham nhũng được ban hành. Năm 1952, chính quyền đã sáp nhập Ban Phòng, chống tham nhũng vào lực lượng cảnh sát. Tuy nhiên, kết quả chống tham nhũng không cao.
Chính quyền đã quyết tâm chống tham nhũng ngay sau khi sự kiên nhẫn của người dân bắt đầu cạn kiệt và nhiều người phẫn nộ. Cựu Cảnh sát trưởng Peter Godber đã bỏ trốn khỏi Hồng Kông với khối tài sản hơn 4,3 triệu đô la Hồng Kông. Ông ta bị điều tra vào năm 1973 sau khi sinh viên biểu tình với các khẩu hiệu như "Chống tham nhũng, bắt Godber". Chính quyền đã bổ nhiệm Alastair Blair-Kerr làm Thẩm phán cấp cao và thành lập Ủy ban Điều tra về vụ bỏ trốn của Godber.
Pháp lệnh Phòng ngừa hối lộ được ban hành năm 1971. Đồng thời, Bộ phận Phòng, chống tham nhũng của Cục Cảnh sát được mở rộng và đổi tên thành Văn phòng Phòng, chống tham nhũng. Tuy nhiên, tham nhũng trong khu vực công vẫn không có dấu hiệu giảm bớt.
Pháp lệnh Ủy ban Chống tham nhũng độc lập năm 1974 đã thành lập một cơ quan phòng, chống tham nhũng riêng biệt, tách biệt khỏi cảnh sát và các cơ quan công.
Ra đời từ quyết tâm của chính quyền và kỳ vọng của người dân, Ủy ban Chống tham nhũng độc lập (ICAC) chịu áp lực rất lớn trong việc chống tham nhũng. Nhiều người cho rằng, nhiệm vụ của ICAC là “bất khả thi” do nạn tham nhũng đã ăn sâu. Ngay cả Trưởng Đặc khu Hồng Kông cũng thừa nhận rằng, cần một "cuộc cách mạng thầm lặng trong xã hội" để Ủy ban có thể thành công.
Các nhà hoạch định chính sách đã có tầm nhìn xa khi đưa ra cho Ủy ban một chiến lược phòng, chống tham nhũng toàn diện với 3 mũi nhọn, bao gồm điều tra, phòng ngừa và giáo dục cộng đồng.
Hơn nữa, cuộc chiến chống tham nhũng được xác định không nên chỉ giới hạn trong khu vực công. Pháp lệnh Phòng ngừa hối lộ đã cấm tham nhũng trong khu vực tư nhân vì chính quyền phản đối tiêu chuẩn kép.
Kỳ vọng lớn đối với ICAC được củng cố, vì cả chính quyền và người dân đều sẵn sàng cung cấp cho những người chống tham nhũng đủ nguồn lực cũng như quyền lực để thực hiện công việc.
Theo quy định pháp luật, người đứng đầu ICAC chịu trách nhiệm trực tiếp trước cơ quan quyền lực cao nhất của Hồng Kông, đảm bảo tính độc lập của Ủy ban. Pháp lệnh Ủy ban Chống tham nhũng độc lập quy định rằng, Chủ tịch Ủy ban chỉ chịu trách nhiệm trước Trưởng Đặc khu.
Nghiên cứu mới đây của PGS, TS. Anis Ben Brik và TS. Kim Moloney (Đại học Chính sách công, Đại học Hamad bin Khalifa, Qatar) đã nhận định, ICAC được coi là một trong những mô hình thành công nhất trong cuộc chiến chống tham nhũng. Thành công của ICAC bắt nguồn từ việc cho phép tố cáo nặc danh, giúp đảm bảo an toàn cho người tố cáo tham nhũng. Ban đầu, các đơn tố cáo là của nạn nhân tham nhũng tố cáo các quan chức khu vực công, sau đó chuyển sang chủ yếu tố cáo tham nhũng trong khu vực tư nhân.
Bên cạnh đó, để đảm bảo hiệu quả hoạt động, ngay từ đầu, ICAC đã được trao các quyền điều tra cần thiết như bắt giữ, tạm giam, bảo lãnh, khám xét và tịch thu, tiếp cận thông tin tài chính và tịch thu tài sản.
ICAC cũng ngay lập tức được trao quyền nghe lén điện thoại, kiểm tra tài khoản ngân hàng, ban hành lệnh triệu tập tới tòa án và điều tra các khiếu nại, cáo buộc chống lại những người bị cho là có liên quan đến hành vi tham nhũng. Tuy nhiên, ICAC không được trao quyền kiểm tra hồ sơ thuế.
Pháp lệnh Phòng ngừa hối lộ
Cán bộ, nhân viên trong cả khu vực tư nhân và khu vực công có mức sống không phù hợp với thu nhập và không thể giải thích được nguồn gốc tài sản sẽ bị ICAC điều tra.
Pháp lệnh Phòng ngừa hối lộ (PBO) trao cho các điều tra viên quyền tịch thu tài sản không giải thích được và sung vào công quỹ Hồng Kông. Quy định này tạo áp lực rất lớn lên các cá nhân và đặt gánh nặng chứng minh đáng kể lên người giàu. Người dân ở Hồng Kông được yêu cầu chứng minh nguồn gốc tài sản, tài chính, nếu không sẽ phải đối mặt với cáo buộc tham nhũng và tịch thu tài sản, tiền bạc. Pháp lệnh này quy định ICAC có các quyền hạn sau đây:
- Quy định cụ thể các tội hối lộ liên quan đến chính quyền, cơ quan nhà nước và cán bộ làm việc trong khu vực công, khu vực tư nhân;
- Trên cơ sở lệnh của tòa án, ICAC làm rõ và xác định các giao dịch, tài sản bị che giấu dưới nhiều hình thức khác nhau bởi những kẻ tham nhũng thông qua quyền khám xét tài khoản ngân hàng; khám xét, thu giữ tài liệu; yêu cầu nghi phạm cung cấp thông tin chi tiết về tài sản, thu nhập và chi tiêu;
- Trên cơ sở lệnh của tòa án, ICAC có quyền tạm giữ giấy tờ đi lại và ngăn chặn việc tẩu tán tài sản, không để những kẻ tham nhũng tìm cách trốn khỏi Hồng Kông hoặc rửa tiền bất chính nhằm tránh bị tịch thu theo lệnh của tòa án;
- ICAC có quyền bảo mật các cuộc điều tra.
Pháp lệnh Ủy ban Chống tham nhũng độc lập, Pháp lệnh Hành vi tham nhũng và bất hợp pháp
Ngoài Pháp lệnh Phòng ngừa hối lộ, quyền hạn của ICAC còn được quy định trong Pháp lệnh Ủy ban Chống tham nhũng độc lập (ICACO), Pháp lệnh Hành vi tham nhũng và bất hợp pháp (CIPO). Hơn nữa, ICACO quy định hành vi gửi đơn tố cáo sai sự thật đến ICAC là tội phạm và sẽ kiểm tra nghiêm túc mọi đơn tố cáo. Trong khi đó, CIPO cấm các hành vi gian lận bầu cử như mua phiếu bầu, đe dọa và hăm dọa, tuyên bố sai sự thật về sự ủng hộ hoặc tư cách ứng cử viên và các vi phạm chiến dịch tranh cử khác.
Hình phạt: Mức án tù tối đa cho tội tham nhũng là 10 năm. Mức phạt tiền tối đa cho tội tham nhũng là 1.000.000 đô la Hồng Kông. Tịch thu tiền hối lộ và/hoặc tài sản không giải trình được nguồn gốc.
Hơn nữa, ICAC được trao quyền độc lập, báo cáo trực tiếp cho Trưởng Đặc khu, với sự giám sát của Hội đồng Lập pháp.
Bài tiếp: Kinh nghiệm chống tham nhũng của Hồng Kông: Phương pháp tiếp cận 3 mũi nhọn
