(Thanh tra) - Trí tuệ nhân tạo (AI) có thể góp phần phòng ngừa tham nhũng trong cung cấp dịch vụ bằng cách giảm nguy cơ can thiệp hoặc lạm dụng của con người, và bằng cách thể chế hóa các quy tắc tuân thủ. Nhưng, cũng có thể tồn tại nhiều hình thức tham nhũng trong sử dụng AI khu vực công.
Theo một nghiên cứu của Tổ chức Minh bạch quốc tế (TI), những tiến bộ gần đây trong sử dụng AI đang làm thay đổi nhiều lĩnh vực với tốc độ chưa từng có. Tuy nhiên, trong khi AI tiếp tục phát triển nhanh chóng, các nhà lập pháp lại chậm chạp trong việc xây dựng các quy định cụ thể, chặt chẽ về sử dụng nó. Và có thể có nhiều hình thức tham nhũng trong sử dụng AI trong khu vực công.
Ví dụ, trong phân bổ nguồn lực, các hệ thống AI bị thao túng có thể dẫn đến phân bổ ngân sách không cân xứng cho các khu vực hoặc nhóm công dân cụ thể.
Trong việc thực thi chính sách, các mô hình do AI điều khiển có thể bị bóp méo để hỗ trợ những kết quả đã được định trước, làm suy yếu việc hoạch định chính sách công bằng, phù hợp với thực tế.
Trong mua sắm công, các hệ thống AI có thể được lập trình một cách có chủ đích để ưu tiên một số nhà cung cấp nhất định một cách không công bằng.
Sự thiếu minh bạch trong quá trình ra quyết định của hệ thống AI là một trong những đặc điểm chính tạo điều kiện cho việc lạm dụng các hệ thống này một cách có chủ ý.
Sự phức tạp của các thuật toán “hộp đen”, mà đầu ra của chúng thường khó giải thích một cách đơn giản, ngay cả các lập trình viên cũng khó tìm hoặc hiểu được lý do đằng sau các quyết định.
Ngoài ra, các tập dữ liệu mà thuật toán được phát triển thường không được người dân giám sát. Khả năng xử lý các tập dữ liệu lớn và đưa ra các dự đoán có độ chính xác cao của AI thường tạo ra “ảo tưởng” về tính trung lập, vì các thuật toán dường như loại bỏ yếu tố con người trong quá trình ra quyết định.
Vấn đề càng trở nên trầm trọng hơn trong một số hệ thống pháp luật, nơi bằng chứng do máy tính tạo ra có thể được coi là đáng tin cậy trừ khi được chứng minh ngược lại. Những điều này dẫn đến khả năng lạm dụng trong nhiều lĩnh vực, bao gồm tư pháp hình sự, chăm sóc sức khỏe và dịch vụ công.
AI cũng có thể tập trung quyền lực vào tay một số ít người, làm tăng nguy cơ lạm dụng thông qua quá trình ra quyết định thiếu minh bạch và các thuật toán phân biệt đối xử.
Mức độ chuyên môn hóa, chuyên môn và nguồn lực cao cần thiết để phát triển các hệ thống AI dẫn đến sự thống trị của một số ít các công ty công nghệ mạnh. Kiến thức chuyên môn và quyền kiểm soát của họ đối với các hệ thống AI biến họ thành “những người gác cổng” nắm giữ quyền lực quan trọng.
Trong các chế độ mà quyền lực tập trung cao độ, các công cụ giám sát dựa trên AI đã được sử dụng rộng rãi để đàn áp sự bất đồng chính kiến và làm suy yếu trách nhiệm giải trình chính trị.
Mức độ minh bạch và giám sát thấp trong việc triển khai và mua sắm các hệ thống AI cũng tiềm ẩn rủi ro. Việc thiếu thông tin về sử dụng AI trong khu vực công ngăn cản sự giám sát đúng mức của người dân.
AI có thể tạo điều kiện cho các hoạt động tham nhũng bằng cách tự động hóa các nhiệm vụ thường yêu cầu một mạng lưới lớn hơn, dễ bị tấn công hơn. Ví dụ, AI có thể đơn giản hóa việc thành lập công ty, hoặc tạo ra các tài liệu hay hồ sơ dự thầu gian lận trong quy trình mua sắm, nâng cao hiệu quả và tính bí mật của các hành vi tham nhũng. AI tạo sinh và các mô hình ngôn ngữ lớn (các hệ thống AI tiên tiến được thiết kế để hiểu và tạo ra ngôn ngữ của con người) đặc biệt tiềm ẩn những rủi ro mới như tạo ra các tài liệu gian lận và danh tính giả để né tránh các nghĩa vụ xác minh danh tính khách hàng.
UNESCO đã có khuyến nghị về đạo đức của AI, bao gồm 4 giá trị bao quát, 10 nguyên tắc và 11 lĩnh vực chính sách với các đề xuất cụ thể. Khuyến nghị nêu rõ rằng: “Sự minh bạch cao hơn… cho phép người dân giám sát, có thể làm giảm tham nhũng và phân biệt đối xử, đồng thời cũng có thể giúp phát hiện và ngăn chặn các tác động tiêu cực đến quyền con người”.
Cho đến nay, văn kiện quốc tế toàn diện và ràng buộc về mặt pháp lý nhất điều chỉnh việc sử dụng AI bởi cả khu vực công và tư nhằm mục đích bảo vệ pháp quyền, dân chủ và nhân quyền là Công ước Khung của Hội đồng Châu Âu về Trí tuệ nhân tạo.
Công ước thừa nhận, có những rủi ro và nguy hiểm nghiêm trọng phát sinh từ một số hoạt động trong vòng đời của AI. Những vấn đề này bao gồm phân biệt đối xử trong nhiều bối cảnh khác nhau, bất bình đẳng giới, làm suy yếu các quy trình dân chủ, làm tổn hại đến phẩm giá con người hoặc quyền tự chủ cá nhân, và việc một số quốc gia lạm dụng hệ thống AI cho mục đích đàn áp, vi phạm luật nhân quyền quốc tế.
Trong khi đó, khuyến nghị của Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD) về Trí tuệ nhân tạo là một tiêu chuẩn liên chính phủ, ủng hộ AI đổi mới và đáng tin cậy, duy trì nhân quyền và các giá trị dân chủ. Khuyến nghị cũng kêu gọi những người dùng AI giải quyết các rủi ro phát sinh từ việc sử dụng AI ngoài mục đích dự định hoặc từ việc lạm dụng có chủ ý.
Khuyến nghị của OECD cũng xem xét việc sử dụng AI cho mục đích tung tin sai lệch và đưa ra các khuyến nghị liên quan để thúc đẩy các nguyên tắc như tính minh bạch, khả năng giải thích và trách nhiệm giải trình.
Báo cáo của Cơ quan Tư vấn Liên hợp quốc về Quản trị AI vì nhân loại đưa ra 5 nguyên tắc hướng dẫn về cách thức quản trị AI. Nguyên tắc hướng dẫn số 5 nêu rõ rằng, quản trị AI cần được dựa trên Hiến chương Liên hợp quốc, luật nhân quyền quốc tế và các cam kết quốc tế đã được thống nhất khác, chẳng hạn như Mục tiêu Phát triển bền vững.
Theo đó, Liên hợp quốc có thể xem xét tác động của AI đối với nhiều điều kiện kinh tế, xã hội, sức khỏe, an ninh và văn hóa toàn cầu, tất cả đều dựa trên yêu cầu duy trì sự tôn trọng và thực thi nhân quyền và pháp quyền trên toàn cầu.
Một văn bản đáng chú ý khác là Hiệp ước Kỹ thuật số toàn cầu của Liên hợp quốc quy định khung và bản kế hoạch chi tiết cho việc quản trị quốc tế về AI “vì lợi ích của nhân loại”. Các nguyên tắc đạo đức cốt lõi của hiệp ước đối với AI nhấn mạnh tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và công bằng.
Hiệp ước ủng hộ việc tôn trọng nhân quyền, phân phối công bằng các lợi ích của AI và những biện pháp bảo vệ chống lại các tác hại. Các nguyên tắc nhấn mạnh việc chống lại thông tin sai lệch, đảm bảo tính xác thực của nội dung do AI tạo ra và thúc đẩy đổi mới nguồn mở để tạo ra một môi trường kỹ thuật số an toàn và có đạo đức.
Ở cấp độ Liên minh châu Âu (EU), Luật AI là khuôn khổ pháp lý siêu quốc gia tham vọng và toàn diện nhất điều chỉnh việc sử dụng AI. Điều 1 của Luật nêu rõ sự cần thiết phải đảm bảo mức độ bảo vệ cao đối với nền dân chủ và pháp quyền trước những tác động có hại của các hệ thống AI. Mặc dù luật này có quy định về việc lạm dụng có chủ ý các hệ thống AI, nhưng việc lạm dụng trong khu vực công chỉ được đề cập liên quan đến các hành vi lạm dụng của cơ quan thực thi pháp luật hoặc việc sử dụng các hệ thống chấm điểm xã hội.
Tổ chức Y tế Thế giới cũng đã ban hành hướng dẫn về đạo đức và quản trị AI cho các mô hình đa phương thức quy mô lớn, khuyến nghị các chính phủ nên chuyển cho bên thứ ba độc lập đánh giá tác động và kiểm tra bắt buộc sau khi mô hình đó được triển khai trên quy mô lớn.
Một số ví dụ điển hình ở cấp quốc gia bao gồm việc thành lập Cơ quan Giám sát Trí tuệ nhân tạo Tây Ban Nha - cơ quan quản lý AI đầu tiên trong EU, Khung Đạo đức Dữ liệu của Vương quốc Anh hướng dẫn việc sử dụng dữ liệu có đạo đức trong khu vực công, nhấn mạnh tính minh bạch và công bằng, trong khi Chỉ thị về Ra quyết định tự động của Canada có các hướng dẫn rõ ràng về việc sử dụng AI trong các dịch vụ của chính phủ, tập trung vào trách nhiệm giải trình và tính minh bạch.
Ở cấp địa phương, 9 thành phố châu Âu, hợp tác thông qua mạng lưới các thành phố lớn ở châu Âu (Eurocities), đã phát triển một “lược đồ dữ liệu” mã nguồn mở cho thuật toán. Sáng kiến này do Barcelona, Bologna, Vùng Thủ đô Brussels, Eindhoven, Mannheim, Rotterdam và Sofia dẫn dắt, dựa trên những nỗ lực tiên phong của Amsterdam và Helsinki trong việc tạo ra các sổ đăng ký AI, nhằm thúc đẩy việc sử dụng AI một cách minh bạch và có đạo đức trong quản trị đô thị.
Lược đồ dữ liệu cung cấp các hướng dẫn chung để thu thập thông tin về những thuật toán được các thành phố sử dụng, nhằm ngăn chặn việc lạm dụng dữ liệu và tạo ra một mô hình có khả năng tương tác, dễ dàng được các đô thị khác áp dụng, từ đó thiết lập một tiêu chuẩn cho việc sử dụng AI có trách nhiệm trong chính quyền thành phố châu Âu.
