Đồ họa: Ngọc Anh

Thao túng AI để ra quyết định tự động

Có ít nhất 3 lĩnh vực mà việc cố ý sử dụng AI để tham nhũng có thể xảy ra trong các hệ thống ra quyết định bằng thuật toán, bao gồm:

Thứ nhất, thao túng việc lựa chọn dữ liệu bằng cách chọn dữ liệu không mang tính đại diện, dẫn đến kết quả đầu ra bị sai lệch.

Thứ hai, thao túng thiết kế thuật toán thông qua các lựa chọn có chủ đích nhằm ưu tiên một số nhóm nhất định hơn các nhóm khác.

Thứ ba, thiên vị một đối tượng nào đó bằng cách áp dụng những thành kiến ​​của riêng họ vào quyết định cuối cùng (thao túng giám sát của con người).

Ví dụ, các nhà khoa học dữ liệu không trung thực thiết kế hệ thống AI để dự đoán khả năng sống sót của bệnh nhân và đưa ra các đề xuất điều trị có thể sử dụng dữ liệu có chọn lọc để ưu tiên bản thân, đồng nghiệp hoặc những người có khả năng chi trả cho việc điều trị (thao túng lựa chọn dữ liệu). Các quan chức thuê thiết kế hệ thống AI như vậy có thể yêu cầu điều chỉnh thuật toán để ưu tiên các công ty của các nhà tài trợ đảng (thao túng thiết kế). Ngược lại, các bác sĩ giám sát việc sử dụng hệ thống có thể áp dụng thêm các bộ lọc ưu tiên bệnh nhân có bảo hiểm y tế tư nhân (thao túng giám sát của con người). Ngoài ra, họ có thể làm sai lệch AI để phân biệt đối xử dựa trên các yếu tố nhân khẩu học như tuổi tác hoặc chủng tộc, đảm bảo sự đối xử ưu tiên cho nhóm của họ trong trường hợp khẩn cấp.

Một hình thức sử dụng AI để tham nhũng đặc biệt nguy hiểm là “thao túng thuật toán”, trong đó các hệ thống AI bị thao túng để ưu tiên một nhóm cụ thể một cách có hệ thống. Ví dụ, bằng cách thao túng mã của các thuật toán được sử dụng trong mua sắm điện tử hoặc phát hiện gian lận để hướng các hợp đồng béo bở cho người thân tín hoặc che giấu hành vi sai phạm.

Sử dụng AI để rửa tiền liên quan đến tham nhũng

Các dòng tiền bất hợp pháp liên quan đến tham nhũng có tác động tiêu cực sâu sắc đến xã hội. Ví dụ, bằng cách làm giảm khả năng tài trợ cho sự phát triển bền vững và bao trùm, làm suy yếu pháp quyền hoặc cho phép những kẻ tham nhũng sử dụng hệ thống tài chính toàn cầu để rửa tiền do sai phạm mà có.

Những kẻ tham nhũng và quan chức thiếu đạo đức dựa vào các thủ đoạn rửa tiền để che giấu hành vi tham nhũng, tránh sự giám sát của người dân và sử dụng lợi nhuận bất chính để gây ảnh hưởng xấu hoặc tiêu dùng xa xỉ. Với việc ngày càng nhiều hệ thống AI được áp dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực dịch vụ tài chính, những hệ thống này trở nên dễ bị lạm dụng bởi các đối tượng tham nhũng để rửa tiền do tham nhũng mà có. Song song với điều đó, các hệ thống AI có thể được sử dụng để tạo điều kiện cho việc rửa tiền bởi các đối tượng tham nhũng và những kẻ tiếp tay.

Một số chính phủ đã bày tỏ lo ngại về việc sử dụng AI để tiếp tay cho gian lận, điều này cũng đe dọa đến việc chống rửa tiền liên quan đến tham nhũng. Các chính phủ đã đặc biệt nhấn mạnh việc sử dụng AI tạo sinh và các mô hình ngôn ngữ lớn để tạo ra các tài liệu gian lận hoặc tạo ra danh tính giả để bỏ qua các thủ tục tuân thủ.

Việc lạm dụng các hệ thống AI này cũng có thể tạo điều kiện cho việc rửa tiền do tham nhũng mà có. Các đối tượng tham nhũng rửa một lượng lớn lợi nhuận bất hợp pháp thường sử dụng các kế hoạch lớn, phức tạp liên quan đến nhiều công ty “ma”, quỹ tín thác và các tài sản khác nhau. Để thực hiện giao dịch với một thực thể phải tuân thủ các nghĩa vụ chống rửa tiền, thường cần làm giả giấy tờ. Do đó, các hệ thống AI tạo sinh có thể tiềm ẩn rủi ro tham nhũng đáng kể, do khả năng nhanh chóng tạo ra các tài liệu giả mạo, có thể giúp vượt qua các bước kiểm tra, thẩm định đối với các đối tượng tham nhũng và những người tiếp tay cho chúng.

Khi các hệ thống AI ngày càng được áp dụng để hỗ trợ phát hiện các mô hình giao dịch đáng ngờ hoặc bất thường tại các ngân hàng, đối tượng tham nhũng có thể sử dụng AI để phân tích những mô hình giao dịch hợp pháp nhằm tạo ra một khuôn mẫu cho các giao dịch tham nhũng, ít có khả năng bị hệ thống giám sát AI phát hiện. Những mô hình giao dịch này thậm chí còn khó phát hiện hơn bởi các thực thể có nghĩa vụ hoặc cơ quan chức năng so với những mô hình mà các đối tượng tham nhũng thường sử dụng.

Đồ họa: Ngọc Anh

Sử dụng AI để thao túng ngôn luận trong các chiến dịch bầu cử

Theo nghiên cứu của Tổ chức Minh bạch quốc tế (TI), hơn 60% người tham gia khảo sát toàn cầu tin rằng AI có thể tạo ra các bài báo và hình ảnh tin giả trông rất thật. Một số dữ liệu khảo sát được thực hiện ở Liên minh châu Âu (EU) cho thấy 83% người tham gia khảo sát tin rằng tin giả gây ra mối đe dọa cho nền dân chủ, đặc biệt là liên quan đến thông tin sai lệch có chủ đích nhắm vào các cuộc bầu cử và chính sách nhập cư. Năm 2024, Diễn đàn Kinh tế Thế giới đã xếp hạng “thông tin sai lệch và thông tin xuyên tạc do AI tạo ra” là rủi ro có khả năng xảy ra thứ hai gây ra “khủng hoảng trên quy mô toàn cầu”.

Các công cụ AI có thể được sử dụng để tùy chỉnh những chiến dịch thông tin sai lệch nhắm mục tiêu vào các nhóm nhân khẩu học, khu vực hoặc cử tri cụ thể, do đó tăng cường hiệu quả của chúng, đặc biệt là trong bầu cử.

Khi AI ngày càng mạnh mẽ, khả năng ảnh hưởng đến quyết định của cử tri cũng tăng lên. Ví dụ, deepfake do AI tạo ra hoặc phương tiện truyền thông bị thao túng có thể khiến các ứng cử viên chính trị dường như nói hoặc làm những điều mà họ chưa từng làm. Tin giả không chỉ lan truyền thông tin sai lệch mà còn có thể bị lợi dụng một cách cố ý với mục đích xấu, như để làm mất uy tín đối thủ bầu cử thông qua các cáo buộc tham nhũng sai sự thật, hoặc để làm suy yếu các nhà báo đưa tin chính xác về các vụ tham nhũng. Khi các công cụ như vậy được sử dụng bởi chính quyền, các quan chức hoặc cá nhân khác được giao quyền lực, sự thao túng này cấu thành tham nhũng, thông qua việc sử dụng AI.

Sử dụng AI để làm suy yếu trách nhiệm xã hội, các nhóm đối lập và sự bất đồng

Tham nhũng phát triển mạnh khi nó không gặp phải sự phản đối từ những người bị ảnh hưởng bởi nó. Tính liêm chính và trách nhiệm giải trình dựa trên khả năng của người dân, các tổ chức xã hội, người tố cáo và giới truyền thông trong việc đứng lên bảo vệ lẽ phải, vạch trần sự lạm dụng quyền lực, theo đuổi các biện pháp khắc phục và thúc đẩy thay đổi chính trị.

Các chính phủ và các thực thể khác có thể triển khai giám sát dựa trên AI để theo dõi và đàn áp các tiếng nói bất đồng, sử dụng nhận dạng khuôn mặt và phân tích dữ liệu để theo dõi các nhà hoạt động và nhà phê bình. Thuật toán AI cũng có thể được sử dụng để thao túng mạng xã hội, lan truyền thông tin sai lệch để làm mất uy tín phe đối lập và tác động đến dư luận.

Ít nhất 75 trong số 176 quốc gia trên toàn cầu đang tích cực sử dụng công nghệ AI để giám sát, thường xuyên sử dụng chúng cho hoạt động cảnh sát thông minh và các chương trình nhận dạng khuôn mặt tự động. Các báo cáo truyền thông đã chỉ ra những trường hợp nhà sản xuất và xuất khẩu công nghệ giám sát sử dụng AI lớn giúp chính phủ theo dõi các đối thủ chính trị.

Các cơ chế dựa trên AI và dữ liệu được sử dụng rộng rãi để kiểm soát tin, bài trên mạng xã hội, đặc biệt là để kiểm duyệt, phân loại và tạo nội dung. Ví dụ, việc sử dụng AI một cách có chủ ý để lọc nội dung có thể tạo ra các bong bóng nội dung, nhắm mục tiêu cụ thể vào người dùng có thành kiến ​​chính trị. Điều này hạn chế việc tiếp xúc với các quan điểm đa dạng và đặt ra thách thức đối với sự đa dạng truyền thông.

Một số quốc gia cũng cố tình sử dụng AI để hạn chế tự do báo chí và ưu tiên thấp hơn nội dung cụ thể, gây ra rủi ro đáng kể cho việc các nhà báo tiếp xúc trực tuyến và làm sai lệch quyền tự do tìm kiếm, tiếp nhận, xuất bản và phổ biến thông tin liên quan đến tham nhũng.