(Thanh tra) - Trong bối cảnh khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang trở thành động lực then chốt của phát triển đất nước, yêu cầu đặt ra đối với công tác thanh tra không chỉ dừng lại ở việc phát hiện, xử lý vi phạm mà còn phải đồng hành, kiến tạo môi trường pháp lý minh bạch, lành mạnh cho hoạt động nghiên cứu, ứng dụng và thương mại hóa tri thức. Thực tiễn hoạt động của Cục Thanh tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo lĩnh vực khoa học và công nghệ (Cục XII) - Thanh tra Chính phủ trong năm 2025 là minh chứng rõ nét cho yêu cầu đổi mới phương thức thanh tra trong giai đoạn hiện nay.
Cục XII được thành lập theo Quyết định số 221/QĐ-TTCP ngày 1/6/2025 của Tổng Thanh tra Chính phủ, trên cơ sở thực hiện Kết luận số 134-KL/TW của Bộ Chính trị về sắp xếp hệ thống cơ quan thanh tra tinh, gọn, mạnh, hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả. Là đơn vị mới, nhưng ngay từ những ngày đầu, Cục XII đã xác định rõ vị thế, vai trò là đầu mối tham mưu, giúp Tổng Thanh tra Chính phủ thực hiện quản lý nhà nước và nhiệm vụ thanh tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo trong lĩnh vực khoa học và công nghệ - một lĩnh vực đặc thù, đa ngành, đa lĩnh vực, có tốc độ phát triển nhanh và hàm lượng tri thức cao.
Theo Cục trưởng Nguyễn Đức Cường, với sự quan tâm, chỉ đạo sát sao của lãnh đạo Thanh tra Chính phủ, tập thể lãnh đạo Cục XII đã chủ động, quyết đoán trong tổ chức bộ máy, ổn định tư tưởng, xây dựng nền nếp làm việc, phát huy tinh thần đoàn kết, trách nhiệm của đội ngũ công chức được điều động từ nhiều bộ, ngành khác nhau. Đây chính là nền tảng quan trọng để Cục từng bước triển khai hiệu quả các nhiệm vụ trong điều kiện vừa sắp xếp tổ chức, vừa phải đáp ứng yêu cầu chuyên môn ngày càng cao.
Một trong những dấu ấn nổi bật của Cục XII trong năm 2025 là việc đổi mới tư duy và phương thức tiếp cận trong công tác thanh tra, quản lý nhà nước. Thay vì chỉ tập trung vào các cuộc thanh tra truyền thống, Cục XII chú trọng công tác tham mưu hoàn thiện thể chế, tháo gỡ “điểm nghẽn” pháp lý cho hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, đặc biệt là khu vực doanh nghiệp, tư nhân.
Cục XII đã tích cực nghiên cứu, rà soát hệ thống văn bản quy phạm pháp luật để triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Các kiến nghị, đề xuất của Cục được lãnh đạo Thanh tra Chính phủ ghi nhận, đánh giá cao, góp phần tạo cơ sở pháp lý thông thoáng, minh bạch cho các chủ thể tham gia hoạt động khoa học và công nghệ.
Song song với đó, Cục XII đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, cải cách hành chính, từng bước hình thành phương thức làm việc dựa trên dữ liệu, hồ sơ điện tử; tăng cường phối hợp xử lý văn bản, hạn chế trùng lặp, chồng chéo trong hoạt động thanh tra. Đây là tiền đề quan trọng để hướng tới mô hình thanh tra hiện đại, thích ứng với môi trường số.
Mặc dù số lượng các cuộc thanh tra trực tiếp trong năm 2025 chưa nhiều do yêu cầu điều chỉnh kế hoạch, tránh trùng lặp với hoạt động kiểm toán, song Cục XII đã chủ động chuẩn bị kỹ lưỡng về nội dung, phương pháp, nhân sự cho các cuộc thanh tra theo kế hoạch năm 2026. Việc xây dựng định hướng, kế hoạch thanh tra bám sát thực tiễn quản lý nhà nước trong các lĩnh vực như sở hữu trí tuệ, tiêu chuẩn đo lường chất lượng, năng lượng nguyên tử, an toàn bức xạ và hạt nhân cho thấy sự chuyển dịch từ “thanh tra theo vụ việc” sang “thanh tra theo rủi ro, theo lĩnh vực trọng tâm”.
Bên cạnh đó, theo ông Cường, Cục XII còn tích cực phối hợp, cử công chức tham gia các đoàn thanh tra do Thanh tra Chính phủ và các đơn vị chuyên ngành chủ trì; tham gia các ban soạn thảo, tổ công tác xây dựng chính sách, pháp luật của Bộ Khoa học và Công nghệ. Qua đó, đội ngũ công chức được rèn luyện, nâng cao kỹ năng nghiệp vụ, từng bước thích ứng với yêu cầu thanh tra trong môi trường quản lý hiện đại.
Việc tổ chức thành công Đại hội Đảng bộ Cục XII nhiệm kỳ 2025-2030 và Đại hội các Chi bộ trực thuộc là dấu mốc quan trọng, thể hiện vai trò lãnh đạo toàn diện của Đảng đối với hoạt động của đơn vị. Các nghị quyết, chương trình hành động, kế hoạch kiểm tra, giám sát được ban hành đã tạo khuôn khổ chính trị - tư tưởng vững chắc, định hướng cho Cục XII phát triển bền vững.
Cùng với đó, công tác đào tạo, bồi dưỡng được đặc biệt chú trọng. 100% công chức được tham gia các lớp bồi dưỡng nghiệp vụ; nhiều cán bộ chủ động tự học, tự nghiên cứu để nâng cao kiến thức chuyên sâu về khoa học, công nghệ và chuyển đổi số. Đây chính là yếu tố then chốt để xây dựng đội ngũ thanh tra “vừa hồng, vừa chuyên”, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong bối cảnh mới.
Bước sang năm 2026, theo ông Cường, Cục XII xác định rõ yêu cầu tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương thức thanh tra theo hướng hiện đại, chuyên nghiệp, ứng dụng sâu rộng chuyển đổi số. Trọng tâm là nâng cao chất lượng tham mưu chính sách; tăng cường thanh tra theo kế hoạch và thanh tra đột xuất có trọng tâm, trọng điểm; đẩy mạnh đào tạo kỹ năng thanh tra trong môi trường số; xây dựng kỷ luật, kỷ cương hành chính; đồng thời bảo đảm ổn định tư tưởng, điều kiện làm việc cho đội ngũ công chức.
Những kiến nghị về bổ sung nhân lực, hoàn thiện cơ chế phối hợp, đầu tư cơ sở vật chất và trang thiết bị công nghệ không chỉ xuất phát từ nhu cầu nội tại của Cục XII mà còn là yêu cầu khách quan để công tác thanh tra thực sự trở thành công cụ hữu hiệu trong quản lý nhà nước về khoa học và công nghệ.
Thực tiễn hoạt động của Cục XII cho thấy, đổi mới phương thức thanh tra trong lĩnh vực khoa học và công nghệ không chỉ là yêu cầu trước mắt mà là quá trình lâu dài, đòi hỏi sự đồng bộ từ thể chế, tổ chức bộ máy, con người đến phương thức làm việc. Trong thời kỳ chuyển đổi số, thanh tra không đứng ngoài cuộc, mà phải đi trước một bước, chủ động thích ứng, góp phần bảo đảm kỷ cương, pháp luật, đồng thời thúc đẩy khoa học và công nghệ phát triển lành mạnh, bền vững vì mục tiêu phát triển đất nước.
