Hải quân - nguồn tài nguyên văn hóa đặc biệt

Nếu coi tài nguyên văn hóa là những giá trị có thể được bảo tồn, kể lại và chuyển hóa thành trải nghiệm mới, Hải quân đang sở hữu một “kho” đặc biệt. Đó không chỉ là Bảo tàng Hải quân và các hiện vật lịch sử, mà còn là hệ thống nhà văn hóa, thư viện, phòng đọc, Phòng Hồ Chí Minh; phim, ảnh, tư liệu; hoạt động văn học nghệ thuật; báo chí, truyền thông số; ký ức của các thế hệ cán bộ, chiến sĩ và những câu chuyện đang diễn ra hằng ngày trên biển. Nguồn lực ấy có chiều sâu lịch sử và gắn trực tiếp với biển, đảo, con người và nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc.

Nền tảng này đã hiện diện rõ trong đời sống đơn vị. Năm 2026, Học viện Hải quân giới thiệu gần 3.500 cuốn sách trong các hoạt động Ngày Sách; tại Vùng 2, các không gian văn hóa, thư viện và phòng đọc có hơn 10.000 đầu sách. Cuộc thi tìm hiểu “50 năm hành trình giữ biển” được phát động rộng rãi trong toàn Vùng 5 và các đơn vị kết nghĩa; thu hút 975 bài dự thi cấp cơ sở với nhiều hình thức phong phú như thi viết, mô hình, video clip và bài thi điện tử. Trên môi trường số, Báo Hải quân Việt Nam định hướng website, fanpage và tòa soạn số như các kênh chủ lực để đưa thông tin của Quân chủng tới công chúng. Hải quân như vậy đã có cả “nguyên liệu” lẫn kênh chuyển tải, dù các thành tố chưa nhất thiết được kết nối thành một hệ sinh thái thống nhất.

Ảnh: Đức Việt. Đồ hoạ: Bảo Anh

Cách nhìn cần mở rộng từ “văn hóa Hải quân” sang văn hóa biển, đảo và văn hóa bảo vệ chủ quyền, trong đó Hải quân là một chủ thể đặc biệt. Văn hóa ấy không chỉ nằm trong chiến công hay hiện vật mà còn ở cách người lính ứng xử với đồng đội, Nhân dân và biển; trong đời sống ngư dân, cứu hộ cứu nạn, những chuyến công tác dài ngày và mối quan hệ quân - dân. Bởi vậy, nguồn tài nguyên có sức lan tỏa nhất nhiều khi là một con người và một câu chuyện cụ thể.

Tháng 7/2026, Tàu 608, Hải đội 811, Lữ đoàn 125 đã phối hợp với đảo An Bang/đặc khu Trường Sa đưa ngư dân Nguyễn Hữu Thanh về bờ an toàn sau khi được chuẩn đoán đột quỵ xuất huyết não. Nếu chỉ lưu dưới dạng bản tin, câu chuyện hoàn thành nhiệm vụ thông tin. Nhưng nếu được ghi lại bằng lời kể, hình ảnh và bối cảnh cứu nạn trong phạm vi được phép công khai, nó có thể trở thành phim ngắn, phóng sự ảnh, học liệu an toàn trên biển hoặc một lát cắt triển lãm về nghĩa tình quân - dân. Giá trị văn hóa ở đây đã có trong thực tiễn; điều cần thêm là phương pháp lưu giữ, xác thực và kể lại.

Hạt nhân của nguồn tài nguyên ấy là hệ giá trị con người. Tại hội thảo ngày 20/8/2026 về bản thảo chuyên đề “Phát huy giá trị văn hóa Bộ đội Cụ Hồ - Người chiến sĩ Hải quân thời kỳ mới”, các ý kiến tập trung làm rõ những phẩm chất như trung thành, đoàn kết, kỷ luật, kiên cường, làm chủ biển đảo và nghĩa tình; bản thảo vẫn đang tiếp tục hoàn thiện. Dù chưa phải bộ giá trị cuối cùng đã ban hành, quá trình này cho thấy Hải quân đang chủ động hệ thống hóa phần “di sản sống” quan trọng nhất: con người - nhân vật trung tâm để mọi sản phẩm văn hóa có thể tạo đồng cảm.

Từ kho tư liệu đến hệ sinh thái văn hóa số - yêu cầu chuyển đổi cách làm

Muốn tài nguyên văn hóa được sử dụng lâu dài, bước chuyển quan trọng là từ lưu giữ từng tư liệu sang quản trị tài sản số.

Tháng 3/2026, Bảo tàng Hải quân đã triển khai số hóa hiện vật, xây dựng cơ sở dữ liệu điện tử và nghiên cứu 2D, 3D, thực tế ảo, hướng tới bảo tàng số. Đây là nền móng để một hiện vật sau khi được số hóa đúng có thể đồng thời phục vụ trưng bày, học liệu, nghiên cứu, phim, triển lãm lưu động và nội dung tương tác.

Từ nền móng đó có thể gợi mở “Hệ sinh thái Di sản số Hải quân” - lớp dữ liệu văn hóa đã được thẩm định và cho phép khai thác, tách biệt hoàn toàn với dữ liệu tác chiến, kỹ thuật hoặc bí mật Nhà nước. Cốt lõi không phải là tạo thêm một cổng thông tin, mà là chuẩn quản trị thống nhất: mỗi hiện vật, ảnh, phim hay lời kể có mã định danh, nguồn gốc, mức độ xác thực, tình trạng bản quyền, mức độ công khai và điều kiện sử dụng. Metadata rõ ràng giúp tài sản được tái sử dụng mà không phải xác minh lại từ đầu.

Cách làm này giải quyết hai yêu cầu: Mở dữ liệu để sáng tạo và giữ kỷ luật an ninh. Lớp công khai phục vụ bảo tàng, trường học, báo chí và đối tác sáng tạo; lớp hạn chế chỉ dùng trong phạm vi được phê duyệt; dữ liệu bí mật, tác chiến, vị trí, năng lực kỹ thuật hoặc nội dung chưa giải mật tuyệt đối không đi vào sản phẩm công chúng. Luật Di sản văn hóa và Luật Bảo vệ bí mật Nhà nước số 117/2025/QH15 tạo các ranh giới pháp lý cần thiết. Vì vậy, “số hóa” và “công khai” luôn phải là hai quyết định khác nhau.

Ảnh: Xuân Hoá. Đồ hoạ: Bảo Anh

Bản quyền cũng phải gắn vào dữ liệu ngay từ đầu. Một bức ảnh có tác giả, một ca khúc có quyền liên quan, một hồi ký có quyền nhân thân, một mô hình 3D có thể do đối tác thực hiện. Nếu chỉ lưu tệp mà không lưu quyền, kho số càng lớn càng khó khai thác. Ngược lại, metadata về quyền giúp xác định nội dung nào dùng cho giáo dục, nội dung nào có thể cấp phép cho nhà xuất bản hoặc đoàn phim và nội dung nào chỉ được trưng bày trong phạm vi nhất định.

AI nên được áp dụng theo cùng nguyên tắc. Công nghệ có thể nhận dạng chữ trong tư liệu cũ, gợi ý từ khóa, dịch phụ đề, tìm kiếm theo nội dung, phục dựng hình ảnh hay tạo hướng dẫn viên số, nhưng không được trở thành “nguồn sự thật” thay cho hồ sơ gốc. Nội dung về lịch sử, chủ quyền và hình tượng quân nhân cần truy xuất được nguồn và có con người thẩm định trước khi công bố; không đưa dữ liệu hạn chế vào dịch vụ AI công cộng; nội dung tổng hợp phải được nhận diện rõ để tránh nhầm với tư liệu thật.

Khi hạ tầng dữ liệu đã có, Hải quân không cần tự sản xuất mọi sản phẩm. Hải quân có thể giữ vai trò chủ nguồn tư liệu và thẩm định; bảo tàng, báo chí, nhà xuất bản, cơ sở đào tạo, nghệ sĩ và doanh nghiệp công nghệ tham gia chuyển hóa trong khuôn khổ được phê duyệt. Quy trình có thể đi theo một mạch: Chọn chủ đề công khai - xác minh tư liệu - xác định quyền - phê duyệt phạm vi - sản xuất - kiểm tra nội dung và an ninh - phát hành - lưu lại sản phẩm và quyền phát sinh. Khi đó, số hóa trở thành hạ tầng dài hạn chứ không phải một dự án kỹ thuật một lần.

Khi giá trị văn hóa trở thành sức mạnh mềm, củng cố thế trận lòng dân

Hiệu quả của việc phát huy những giá trị văn hóa ấy không thể hiện ở doanh thu, mà quan trọng hơn là sức lan tỏa trong giáo dục, cộng đồng, đối ngoại quốc phòng và củng cố thế trận lòng dân. Với Hải quân, sản phẩm văn hóa tốt cần đồng thời góp phần giáo dục truyền thống, đưa văn hóa biển đảo đến cộng đồng, hỗ trợ đối ngoại quốc phòng và làm bền chặt quan hệ quân - dân. Bốn giá trị ấy không cần tách thành bốn chương trình; chúng có thể gặp nhau trong cùng một bộ phim, cuốn sách, triển lãm, sản phẩm tương tác hay câu chuyện số nếu được xây dựng từ tư liệu xác thực.

Giáo dục truyền thống sẽ hiệu quả hơn khi thế hệ trẻ không chỉ “được nghe kể” mà còn được xem và tương tác với lịch sử. “Mưa đỏ” - tác phẩm điện ảnh đầu tiên của Quân đội phát hành thương mại rộng rãi trên hệ thống rạp - đạt doanh thu gần 714 tỷ đồng sau hơn một tháng. Điều đáng học không phải doanh thu, mà là cách kết hợp tính chính xác lịch sử với ngôn ngữ nghệ thuật để tiếp cận số đông.

Ảnh: Xuân Hoá. Đồ hoạ: Bảo Anh

Hải quân cũng có thể kể những câu chuyện về Đường Hồ Chí Minh trên biển, nhiệm vụ cứu hộ - cứu nạn, đời sống thường ngày của cán bộ chiến sĩ hay quan hệ quân - dân bằng phim, podcast, truyện tranh, sách ảnh hoặc bảo tàng số. Khi những câu chuyện ấy đi ra cộng đồng, biển đảo và chủ quyền trở nên gần với đời sống hơn. Chương trình “Hải quân Việt Nam làm điểm tựa cho ngư dân vươn khơi, bám biển” giai đoạn 2019-2025 đã phối hợp với 21 tỉnh, thành phố ven biển và góp phần xây dựng “thế trận lòng dân trên biển”. Các hoạt động hỗ trợ ngư dân, cứu hộ, khám bệnh và tuyên truyền pháp luật cũng là nguồn câu chuyện nhân văn, giúp công chúng thấy bảo vệ biển đảo gắn với sinh kế, an toàn và trách nhiệm chung.

Cùng nguồn nội dung đó có thể hỗ trợ đối ngoại quốc phòng. Hoạt động của Tàu 015 - Trần Hưng Đạo tại Hàn Quốc, Trung Quốc và Philippines đã có giao lưu văn hóa, thể thao, ẩm thực và tham quan địa điểm lịch sử - văn hóa. Phim ngắn song ngữ, sách ảnh, triển lãm số hoặc QR dẫn tới bảo tàng số có thể biến mỗi chuyến thăm cảng thành một “điểm chạm” giới thiệu hình ảnh Việt Nam yêu chuộng hòa bình, có chiều sâu văn hóa và có trách nhiệm trên biển.

Những sản phẩm ấy cuối cùng quay trở lại củng cố quan hệ quân - dân. Câu chuyện cứu ngư dân Nguyễn Hữu Thanh có thể từ bản tin trở thành phim ngắn, học liệu an toàn trên biển hoặc một lát cắt triển lãm về nghĩa tình quân - dân. Một dữ liệu gốc, nếu được quản trị tốt, có thể phục vụ nhiều nhóm công chúng mà vẫn giữ thông điệp thống nhất; khi người dân hiểu con người phía sau màu áo Hải quân, niềm tin trở thành nguồn sức mạnh hữu hình.

Hiệu quả nên được đo bằng giá trị công: Mức tiếp cận của người trẻ, trường học và công chúng quốc tế; phản hồi của ngư dân, địa phương; số tài sản được khai thác đúng quyền; đồng thời không để lộ lọt thông tin hay vi phạm bản quyền. Doanh thu, nếu có, là nguồn lực bổ sung để tái đầu tư chứ không phải mục tiêu chi phối.

Hải quân tham gia dòng chảy công nghiệp văn hóa không phải bằng cách biến nhiệm vụ quốc phòng thành hàng hóa, mà bằng cách làm cho những giá trị đã được phép công khai - lịch sử, di sản, con người, văn hóa biển đảo và nghĩa tình quân - dân - được bảo tồn tốt hơn, kể hấp dẫn hơn và đến với nhiều người hơn. Khi được tổ chức bằng công nghệ, thể chế và kỷ luật an ninh phù hợp, nguồn tài nguyên ấy có thể trở thành sức mạnh giáo dục, sức mạnh mềm và một phần của thế trận lòng dân vững chắc trên biển.