(Thanh tra) - Với nhiều cơ chế đột phá về phân quyền, thí điểm chính sách và ưu tiên áp dụng luật, dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) được kỳ vọng tạo hành lang pháp lý vượt trội, giúp Hà Nội phát huy vai trò tiên phong, dẫn dắt phát triển trong giai đoạn mới.
Tham luận tại Hội thảo “Luật Thủ đô (sửa đổi): Kiến tạo thể chế, không gian phát triển vượt trội cho TP Hà Nội”, do Bộ Tư pháp phối hợp với UBND TP Hà Nội tổ chức ngày 2/4, ông Nguyễn Quốc Hoàn, Vụ trưởng Vụ Công tác xây dựng văn bản quy phạm pháp luật nhấn mạnh, dự thảo Luật hướng tới việc mở rộng tối đa “không gian pháp lý” để thúc đẩy phát triển, trao quyền chủ động nhiều hơn cho chính quyền TP, đồng thời khuyến khích đổi mới sáng tạo và nâng cao trách nhiệm giải trình.
Với 9 chương, 36 điều (giảm 18 điều so với Luật năm 2024), dự thảo Luật không chỉ dừng lại ở việc điều chỉnh kỹ thuật lập pháp, mà còn phản ánh sự thay đổi sâu sắc về tư duy phát triển: Từ “quản lý để ổn định” sang “kiến tạo để bứt phá”, từ “tuân thủ thụ động” sang “chủ động thiết kế và dẫn dắt chính sách” để Hà Nội chủ động bứt phá trong kỷ nguyên mới.
Theo ông Nguyễn Quốc Hoàn, một trong những điểm đột phá nổi bật của dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) là việc chuyển đổi căn bản vai trò của chính quyền TP từ “thực thi chính sách” sang “chủ động thiết kế chính sách”.
“Nếu như trước đây, Hà Nội chủ yếu thực hiện các quy định, cơ chế do Trung ương ban hành theo hướng thống nhất, thì với cách tiếp cận mới, TP được trao thẩm quyền rộng hơn để chủ động xây dựng, lựa chọn và điều chỉnh các chính sách phù hợp với đặc thù phát triển của mình”, ông Hoàn nói.
Với cơ chế này, Hà Nội từng bước trở thành chủ thể “kiến tạo chính sách”, có khả năng dẫn dắt mô hình phát triển mới, góp phần hiện thực hóa mục tiêu xây dựng Thủ đô trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo, TP toàn cầu trong kỷ nguyên mới.
Bên cạnh đó, dự thảo Luật phân quyền triệt để, toàn diện theo hướng địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm. Cách tiếp cận này thể hiện mức độ phân quyền sâu rộng chưa từng có tiền lệ trong hệ thống pháp luật hiện hành.
Ông Hoàn nêu rõ, theo dự thảo Luật, Hà Nội được giao tổng số 192 thẩm quyền (trong đó thẩm quyền của HĐND là 124; thẩm quyền của UBND là 56; thẩm quyền của Chủ tịch UBND là 12). Đáng chú ý, có 85 thẩm quyền hoàn toàn mới, 57 thẩm quyền khác với quy định của cơ quan Nhà nước cấp trên.
Cùng với cơ chế phân quyền mạnh mẽ, Luật Thủ đô (sửa đổi) được xác định là đạo luật có tính chất đặc thù, được ưu tiên áp dụng trong trường hợp có quy định khác với các luật, nghị quyết khác của Quốc hội về cùng một vấn đề.
Điểm mới nổi bật là cơ chế cho phép HĐND TP chủ động quyết định lựa chọn áp dụng quy định pháp luật thuận lợi hơn cho phát triển Thủ đô khi có sự khác biệt giữa Luật Thủ đô với các văn bản pháp luật được ban hành sau đó.
“Cơ chế này không chỉ góp phần tháo gỡ những vướng mắc do chồng chéo, mâu thuẫn pháp luật, mà còn tạo lập một “không gian pháp lý mở”, cho phép Hà Nội chủ động thích ứng với những biến động nhanh của thực tiễn phát triển”, theo ông Hoàn.
Vụ trưởng Vụ Công tác xây dựng văn bản quy phạm pháp luật cũng nhấn mạnh, điểm đột phá mang tính thể chế sâu sắc là trao cho chính quyền TP thẩm quyền ban hành văn bản quy phạm pháp luật với nội dung khác với quy định của các cơ quan nhà nước ở Trung ương trong một số trường hợp.
Đây là bước tiến chưa từng có tiền lệ, thể hiện mức độ phân quyền thực chất, đồng thời tạo ra công cụ pháp lý linh hoạt để Hà Nội chủ động điều chỉnh, hoàn thiện các cơ chế quản lý phù hợp với yêu cầu thực tiễn.
Ông Hoàn nhấn mạnh, trong dự thảo Luật Thủ đô năm 2026, thí điểm cơ chế, chính sách được thiết kế với tính chất đột phá khi lần đầu tiên trao cho TP quyền quyết định thí điểm xây dựng và áp dụng các cơ chế, chính sách, kể cả khác với luật, nghị quyết của Quốc hội hoặc đối với những vấn đề chưa được pháp luật quy định, nhằm đáp ứng kịp thời yêu cầu phát triển đặc thù của Thủ đô.
Tuy nhiên, quyền năng này không mang tính tùy nghi mà được đặt trong khuôn khổ kiểm soát chặt chẽ, với hệ thống nguyên tắc rõ ràng nhằm bảo đảm tuân thủ Hiến pháp, không xâm phạm quyền con người, không ảnh hưởng đến quốc phòng, an ninh và lợi ích quốc gia.
Đáng chú ý, dự thảo Luật đặc biệt nhấn mạnh trách nhiệm giải trình như một nguyên tắc xuyên suốt, gắn liền với việc mở rộng phân quyền và trao quyền chủ động cho chính quyền TP.
Theo đó, các cơ quan, tổ chức, cá nhân được giao thẩm quyền phải có trách nhiệm báo cáo, giải trình rõ ràng về căn cứ, quá trình và kết quả thực hiện nhiệm vụ, nhất là đối với các cơ chế đặc thù và thí điểm chính sách. Trách nhiệm giải trình không chỉ được thực hiện trước trước cơ quan có thẩm quyền mà còn trước Nhân dân, bảo đảm tính minh bạch, công khai nhằm kiểm soát quyền lực hiệu quả.
Ông Hoàn bày tỏ, dự thảo Luật khi được Quốc Hội thông qua, Hà Nội sẽ có đầy đủ điều kiện để phát huy vai trò tiên phong, dẫn dắt và lan tỏa phát triển. Qua đó, từng bước hiện thực hóa mục tiêu trở thành đô thị thông minh, hiện đại, có năng lực cạnh tranh cao trong khu vực và trên thế giới.
