(Thanh tra) - Giữa nhịp sống đổi thay, chữ Nôm Dao vẫn được lưu giữ trong những cuốn sách cổ và ký ức của các bậc cao niên. Tại thôn Mai Hồng, xã Bảo Hà, tỉnh Lào Cai, Nghệ nhân Ưu tú Triệu Văn Thêu vẫn mở lớp dạy chữ miễn phí, trao truyền vốn quý. Những học trò của ông cũng đang tiếp tục sưu tầm sách, truyền dạy con chữ, góp phần giữ gìn di sản văn hóa trong cộng đồng.
Được sáng tạo trên cơ sở chữ Hán để ghi lại tiếng nói của người Dao, chữ Nôm Dao lưu giữ truyện cổ, thơ ca, lịch pháp, bài thuốc, phong tục và tín ngưỡng. Trong những trang sách cổ còn có tri thức dân gian, những quan niệm về đạo lý và cách ứng xử được cộng đồng đúc kết qua nhiều thế hệ.
Nhưng số người đọc thông, viết thạo chữ Nôm Dao ngày càng ít. Những người am hiểu phần lớn đã cao tuổi, trong khi người trẻ ít có điều kiện theo học một hệ thống chữ viết không dễ tiếp cận. Nếu thiếu người tiếp nối, sách cổ dù còn được cất giữ cũng có thể dần trở nên xa lạ với chính con cháu người Dao.
Nghệ nhân Ưu tú Triệu Văn Thêu, ở thôn Mai Hồng, xã Bảo Hà, tỉnh Lào Cai, hiểu rõ nguy cơ ấy. Gắn bó hơn nửa đời người với chữ Nôm Dao, ông cho rằng giữ sách thôi chưa đủ; phải có người đọc, hiểu và trao truyền thì di sản mới có thể tiếp tục hiện diện trong đời sống.
Niềm say mê chữ cổ đến với ông từ thuở nhỏ, qua những lần theo chân các thầy trong làng dự lễ, nghe đọc sách. Năm 16 tuổi, sau Lễ cấp sắc, ông theo học thầy Lý Văn Cấm cùng thôn. Ban ngày làm nương, tối đến ông chong đèn luyện chữ; lên rẫy cũng mang sách theo, tranh thủ đọc trong giờ nghỉ. Nhờ kiên trì, ông dần thông thuộc sách cổ, tham gia các nghi lễ và đạt trình độ 12 đèn trong nghi lễ của người Dao.
Hiện ông Thêu lưu giữ hơn 60 đầu sách Nôm Dao cổ, ghi chép về lịch pháp, tín ngưỡng, y học và văn học dân gian. Với ông, mỗi cuốn sách không chỉ là một tài liệu cổ mà còn chứa đựng tri thức, phong tục và nếp sống của cha ông cần được gìn giữ, trao lại cho thế hệ sau.
Từng là Bí thư Chi bộ thôn Mai Hồng, ông Thêu được bà con tin cậy. Ông cho rằng bảo tồn truyền thống không có nghĩa là giữ lại mọi tập tục, mà cần phát huy những điều tốt đẹp, loại bỏ biểu hiện mê tín, rườm rà, tốn kém. Trong các nghi lễ do mình hướng dẫn, ông thường giải thích ý nghĩa phong tục, khuyến khích người dân thực hành tiết kiệm, phù hợp với nếp sống văn minh.
“Chữ viết mất đi thì kho tàng tri thức, phong tục và đạo lý cổ mà tổ tiên để lại cũng theo đó mà thất truyền. Là một đảng viên, mình phải đi đầu, phải làm gương để bà con tin và làm theo. Muốn giữ cái gốc của người Dao thì nhất định phải giữ bằng được con chữ, nhưng phải giữ cái hay, cái đẹp, kiên quyết loại bỏ những hủ tục, mê tín dị đoan”, ông Thêu chia sẻ.
Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa nhấn mạnh yêu cầu bảo tồn di sản gắn với đời sống đương đại. Thực tế ở Mai Hồng cho thấy, học chữ Nôm Dao không chỉ giúp người dân đọc những trang sách cổ mà còn hiểu hơn về phong tục, ý nghĩa các nghi lễ và giá trị truyền thống của dân tộc mình. Khi hiểu rõ nguồn gốc, ý nghĩa của từng tập quán, cộng đồng có cơ sở để gìn giữ nét đẹp văn hóa, đồng thời tự giác loại bỏ những biểu hiện mê tín, lạc hậu, tốn kém. Qua đó, di sản trở thành nền tảng góp phần xây dựng nếp sống mới và tăng cường sự gắn kết trong cộng đồng.
Từ năm 2023, ông mở lớp truyền dạy chữ Nôm Dao miễn phí tại nhà. Đến nay, 5 khóa học đã có tổng số 75 học viên, gồm thanh niên và người trung niên. Lớp thường học vào buổi tối, trong thời gian nông nhàn và sau Tết Nguyên đán. Học viên được hướng dẫn nhận biết nét chữ, cách cầm bút, phát âm, đọc hiểu văn bản. Người mới học thường gặp khó khăn, ông kiên nhẫn chỉ từng nét, giải thích nội dung trong sách để người học không chỉ nhớ mặt chữ mà còn hiểu điều được ghi lại.
Một kết quả đáng chú ý từ lớp học là sự tiếp nối ở chính những người từng theo học. Bàn Văn Bang đã có thể đọc, hiểu chữ Nôm Dao, đồng thời tự sưu tầm và lưu giữ hơn 30 cuốn sách cổ.
Anh tâm đắc với cuốn Thẩu nám đú, ghi chép các bài cúng truyền thống vào những dịp quan trọng trong năm như ngày mồng Một, ngày Rằm, Tết Thanh minh, Tết Thất tịch và lễ Cúng cơm mới. Những nội dung ấy giúp người đọc hiểu thêm về tập quán, nghi lễ và đời sống tinh thần của cộng đồng người Dao.
Không chỉ sưu tầm, cất giữ sách, anh Bang còn tham gia truyền dạy chữ Nôm Dao cho người trẻ trong thôn. Từ một học viên, anh đang trở thành người trao truyền tri thức. Đây cũng là điều có ý nghĩa đối với lớp học của ông Thêu: người học không chỉ tiếp nhận kiến thức mà còn có thể trở thành những người góp sức gìn giữ di sản ngay trong cộng đồng.
Việc duy trì lớp học vẫn gặp không ít trở ngại. Người trẻ bận học tập, công việc và mưu sinh; học chữ đòi hỏi sự kiên trì, trong khi nhiều nét chữ khó nhớ, khó đọc. Sách cổ cũng cần điều kiện bảo quản phù hợp, nhưng thời tiết vùng cao và không gian lưu giữ tại các gia đình còn hạn chế. Bên cạnh nỗ lực của những người truyền dạy, việc sưu tầm, dịch thuật và số hóa tư liệu cũng cần được quan tâm để hạn chế nguy cơ thất lạc, hư hỏng.
Lý Minh Quang, một học viên của ông Thêu, cho biết ban đầu em thấy các nét chữ phức tạp và có lúc nản lòng. Nhờ sự hướng dẫn kiên nhẫn của thầy, em hiểu hơn những câu chuyện, phong tục và đạo lý trong sách cổ.
“Thầy Thêu dạy chúng em học chữ Nôm Dao là để hiểu ngọn nguồn gốc rễ dân tộc, để sống hướng thiện chứ không sa vào mê tín. Em quyết tâm kiên trì theo học để sau này truyền lại cho thế hệ mai sau”, Quang chia sẻ.
Tiến sĩ Dương Tuấn Nghĩa, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lào Cai, đánh giá việc truyền dạy chữ Nôm Dao trong cộng đồng góp phần bảo tồn di sản và phát huy vai trò hạt nhân văn hóa ở cơ sở. Ông nhận định lớp học của Nghệ nhân Ưu tú Triệu Văn Thêu là mô hình thiết thực tại địa phương.
Ông Triệu Văn Toàn, Bí thư Chi bộ thôn Mai Hồng, cũng là học viên của lớp, cho biết việc học chữ giúp ông hiểu thêm về văn hóa dân tộc, từ đó có thêm cơ sở vận động bà con gìn giữ nét đẹp truyền thống, loại bỏ hủ tục. Bí thư Đảng ủy xã Bảo Hà Nguyễn Anh Dũng cũng đánh giá việc làm của ông Thêu góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa và xây dựng đời sống mới ở khu dân cư.
Chữ Nôm của người Dao tỉnh Lào Cai được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2015. Việc ghi danh là sự ghi nhận giá trị di sản, nhưng để chữ viết tiếp tục hiện diện trong đời sống, điều quan trọng vẫn là có người học, người dạy và cộng đồng cùng gìn giữ.
Ở Mai Hồng, những cuốn sách cổ vẫn được ông Thêu nâng niu; trong ngôi nhà của ông, học viên vẫn miệt mài tập viết từng nét chữ. Một số người đã tiếp tục sưu tầm sách, hướng dẫn người khác học chữ. Mạch nguồn di sản vì thế không chỉ nằm trong những trang sách cổ, mà đang được nối dài bằng sự kiên trì của những người con dân tộc Dao ở Bảo Hà.
