(Thanh tra) - Từ những bảo vật quốc gia được “đánh thức” trong không gian 3D, những câu chuyện quê hương được kể lại qua thước phim ngắn của người trẻ… năm 2026, văn hóa Việt Nam đang bước vào một nhịp sống mới, nơi công nghệ trở thành người bạn đồng hành của di sản.
Đánh thức di sản văn hoá từ những dòng dữ liệu
Nghị quyết số 80 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam xác định văn hóa, con người là “nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn cho phát triển nhanh và bền vững đất nước”.
Cùng với đó, Nghị quyết cũng khẳng định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số sẽ tạo dựng không gian mới, xung lực mới cho văn hóa, với khát vọng đưa Việt Nam vào top 3 ASEAN và top 30 thế giới về Chỉ số Sức mạnh mềm quốc gia.
Cụ thể hoá Nghị quyết, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Đề án “Chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045”.
Lần đầu tiên, văn hóa được đặt trong một cấu trúc hệ sinh thái số đầy đủ: đến năm 2030, 100% lĩnh vực văn hóa có nền tảng số dùng chung; 100% di sản đã số hóa được chuẩn hóa theo khung chuẩn quốc gia; 80% di sản văn hóa số công có mã định danh số. Đến năm 2045, Đề án hướng tới để công nghiệp văn hóa, kinh tế sáng tạo trở thành trụ cột bền vững, đóng góp 9% GDP.
Thông điệp đã rõ, văn hóa không chỉ là di sản cần gìn giữ, mà còn là nguồn lực sống và công nghệ số chính là nhịp cầu nối quá khứ với tương lai.
Trong Chương trình hành động thực hiện Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng và Nghị quyết 80, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (VHTTDL) đặt mục tiêu hoàn thành số hóa 100% di sản văn hóa đã được xếp hạng cấp quốc gia và quốc gia đặc biệt ngay trong năm 2026.
Đó không đơn thuần là chỉ tiêu kỹ thuật, mà là bước chuyển để di sản không chỉ nằm lặng lẽ sau tủ kính, mà thực sự bước vào “đời sống số”.
Đến nay, những kết quả ban đầu đã hiện hữu. Theo Bộ VHTTDL, cơ sở dữ liệu hiện vật đã đồng bộ hơn 11.100 bản ghi, dữ liệu di sản văn hóa phi vật thể có 80 bản ghi được kết nối với Trung tâm Dữ liệu quốc gia.
Việc chuẩn hóa này xóa bỏ tình trạng "manh mún, biệt lập" dữ liệu giữa các cơ quan, tạo nền tảng dùng chung cho quản lý, nghiên cứu, giáo dục, du lịch và sáng tạo sản phẩm văn hóa.
Trên nền móng ấy, các bảo tàng đang đổi mới cách “trò chuyện” với công chúng. Bảo tàng Lịch sử quốc gia là đơn vị tiên phong với bảo tàng ảo 3D từ năm 2013 tiếp tục phát triển trưng bày 3D “Bảo vật quốc gia”, thuyết minh tự động bằng mã QR.
Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam phối hợp Đại học RMIT mang đến trải nghiệm “Trò chuyện với hiện vật” ứng dụng AI và số hóa 3D, để những kỷ vật xưa tự kể câu chuyện của mình.
Bước ra ngoài bảo tàng, công nghệ 3D mapping tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám với tour đêm “Tinh hoa đạo học” cho thấy di sản tĩnh hoàn toàn có thể trở thành sản phẩm du lịch đêm giàu sức hút…
Bản quyền vững, sáng tạo mới bay xa
Có thể thấy, công nghệ giờ đây không còn đứng “phía sau” làm nhiệm vụ lưu trữ, mà trực tiếp tham gia vào sáng tạo. Với một chiếc điện thoại thông minh, mỗi người đều có thể trở thành người kể chuyện văn hóa.
Vietnam iContent 2026 là minh chứng sinh động. Được tổ chức dưới sự chỉ đạo của Bộ VHTTDL, chương trình năm nay chọn thông điệp “Sống rực rỡ”, hướng tới những câu chuyện về con người, cộng đồng, vùng đất và các giá trị tốt đẹp trong đời sống.
Chuỗi hoạt động hưởng ứng Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11 tới đây sẽ có hơn 400 hoạt động, trải dài khắp ba miền Bắc - Trung - Nam với nhiều chương trình hấp dẫn để du khách được trải nghiệm.
Kế hoạch tổ chức các hoạt động hưởng ứng Ngày Văn hoá Việt Nam của các địa phương cho thấy, văn hóa không còn là dòng chảy một chiều mà công chúng được trao quyền trở thành người lan tỏa.
Trong các ngành nghệ thuật, điện ảnh là lĩnh vực chịu tác động sâu sắc nhất của chuyển đổi số khi công nghệ và AI hiện diện trong toàn bộ chuỗi giá trị - từ phát triển kịch bản, sản xuất, kỹ xảo cho đến phân phối và tiếp cận khán giả.
Trước sự bùng nổ của phim trực tuyến và “phim ngắn” trên nền tảng số, Cục Điện ảnh đã siết chặt quản lý bằng yêu cầu các tổ chức, doanh nghiệp phổ biến phim trên không gian mạng thực hiện đầy đủ quy định về phân loại, thông báo danh sách phim và kết quả phân loại thông qua Hệ thống dữ liệu về phân loại phim trên không gian mạng.
Đây là một ví dụ rất rõ cho thấy chuyển đổi số không chỉ mở ra thị trường mới mà đồng thời buộc phương thức quản lý phải thay đổi. Khi phim được đưa lên nền tảng số, cơ chế quản lý cũng phải chuyển từ mô hình chủ yếu dựa vào hoạt động phát hành truyền thống sang quản lý dữ liệu, nền tảng và trách nhiệm của chủ thể cung cấp dịch vụ.
Điện ảnh giờ đây không chỉ là câu chuyện chiếu rạp, mà đã trở thành chuỗi hành vi số liên thông - từ xem trailer, mua vé, thưởng thức phim đến thảo luận trên cộng đồng mạng.
Thành tựu lớn nhất năm 2026 vì vậy không chỉ là công nghệ đi sâu vào khâu làm phim, mà là sự chủ động thích ứng của tư duy quản lý trước một thị trường vận hành hoàn toàn trên không gian số.
Khi dữ liệu được kết nối liên thông, khi mỗi người dân đều có thể trở thành một “đại sứ văn hóa” trên không gian mạng, văn hóa Việt Nam sẽ không chỉ được lưu giữ, mà còn được tiếp nối và lan tỏa. Công nghệ số, theo cách ấy là “đôi cánh” đưa hồn cốt dân tộc bay xa hơn trong kỷ nguyên mới.
