Đơn giản hóa hệ thống văn bản, khắc phục chồng chéo

Quan điểm đơn giản hóa, giảm tầng nấc, loại hình văn bản quy phạm pháp luật được đặt ra trong Kết luận số 119-KL/TW ngày 20/1/2025 của Bộ Chính trị và tiếp tục được bổ sung tại Kết luận số 09-KL/TW với định hướng “mỗi chủ thể có thẩm quyền ban hành văn bản quy phạm pháp luật chỉ ban hành một hình thức văn bản quy phạm pháp luật”.

Việc giảm số lượng hình thức văn bản được đánh giá sẽ giúp cơ quan chủ trì soạn thảo tập trung hơn vào nội dung chính sách và kỹ thuật lập pháp, đồng thời chuẩn hóa quy trình xây dựng văn bản. Qua đó, hệ thống văn bản quy phạm pháp luật đơn giản, dễ nhận diện, thuận lợi cho tra cứu, áp dụng, góp phần nâng cao tính minh bạch và khả năng tiếp cận pháp luật của người dân, doanh nghiệp cũng như cơ quan Nhà nước.

Đồ họa: Nguyệt Trang

Đáng chú ý, việc sử dụng phổ biến hình thức một văn bản sửa nhiều văn bản cũng như tình trạng một văn bản được sửa đổi, bổ sung nhiều lần tại nhiều văn bản (có những văn bản không cùng cơ quan được giao chủ trì soạn thảo), gây ra không ít khó khăn trong việc cập nhật, tra cứu, kiểm soát quy định pháp luật, hợp nhất văn bản quy phạm pháp luật. Vì vậy, cần luật hóa nguyên tắc không ban hành một văn bản quy phạm pháp luật để sửa đổi, bổ sung nhiều văn bản khác khi các văn bản đó không có mối liên hệ chặt chẽ về nội dung hoặc không cùng điều chỉnh một nhóm lĩnh vực.

Cùng với đó, việc bổ sung cơ chế hợp nhất ngay trong quy trình xây dựng, ban hành văn bản cũng được xem là giải pháp cần thiết nhằm tạo thuận lợi cho việc áp dụng pháp luật trong thực tiễn.

Đồ họa: Nguyệt Trang

Theo ông Nguyễn Quốc Hoàn, Vụ trưởng Công tác xây dựng văn bản quy phạm pháp luật (Bộ Tư pháp), việc tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật phải bảo đảm yêu cầu vừa tinh gọn, dễ áp dụng, vừa nâng cao khả năng phản ứng chính sách trước những vấn đề phát sinh từ thực tiễn. Việc giảm tầng nấc, giảm hình thức văn bản không chỉ giúp giảm chồng chéo mà còn góp phần nâng cao hiệu quả quản lý Nhà nước và giảm chi phí tuân thủ pháp luật.

Ngoài ra, việc xác định rõ hơn thứ bậc các hình thức văn bản quy phạm pháp luật và hoàn thiện nguyên tắc áp dụng pháp luật cũng cần được chú trọng. Nhất là việc bổ sung quy định về áp dụng nguồn bổ trợ như án lệ, tập quán, lẽ công bằng đối với những quan hệ xã hội chưa được văn bản quy phạm pháp luật điều chỉnh hoặc chưa được quy định rõ ràng.

Hoàn thiện cơ chế phản ứng chính sách, nâng cao tính linh hoạt

Đáng chú ý, theo ông Nguyễn Quốc Hoàn, cần tiếp tục đổi mới quy trình xây dựng văn bản quy phạm pháp luật theo hướng chuyên nghiệp, khoa học, linh hoạt nhưng vẫn bảo đảm chất lượng.

Cụ thể, cần định rõ hơn thẩm quyền ban hành văn bản quy phạm pháp luật của từng chủ thể; phân định rõ nội dung thuộc thẩm quyền quy định của luật và nội dung thuộc văn bản dưới luật. Đồng thời, phát huy tối đa vai trò của Ủy ban Thường vụ Quốc hội và Chính phủ trong việc xử lý kịp thời những khó khăn, vướng mắc phát sinh từ pháp luật.

Đặc biệt, cần đẩy nhanh việc thể chế hóa chủ trương, định hướng của Đảng thành pháp luật. Thực tiễn thời gian qua cho thấy nhiều nghị quyết của Quốc hội đã được ban hành rất nhanh sau khi có nghị quyết của Bộ Chính trị, tạo cơ sở pháp lý kịp thời cho phát triển kinh tế tư nhân, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Đồ họa: Nguyệt Trang

Theo ông Nguyễn Quốc Hoàn, yêu cầu hiện nay không chỉ là xây dựng pháp luật đầy đủ mà còn phải bảo đảm tính kịp thời, khả thi và khả năng phản ứng nhanh với thực tiễn phát triển. Vì vậy, quy trình xây dựng văn bản cần tiếp tục được hoàn thiện theo hướng chuyên nghiệp hơn, đồng thời phải kiểm soát chặt chẽ chất lượng chính sách ngay từ khâu đề xuất.

Tuy nhiên, vẫn phải quy định đầy đủ, chặt chẽ hơn về các bước trong quy trình xây dựng văn bản quy phạm pháp luật như đánh giá tác động chính sách, lấy ý kiến, tham vấn, thẩm định, thẩm tra, rà soát kỹ thuật văn bản trước khi ban hành.

Bên cạnh đó, quy định chặt chẽ hơn “trường hợp cần thiết”, “trường hợp cấp bách”, “vấn đề cấp bách” để tránh cách hiểu và áp dụng khác nhau trong thực tiễn.

Một điểm đáng chú ý khác là cần quy định cụ thể hơn việc áp dụng trình tự, thủ tục rút gọn hoặc trường hợp đặc biệt trong xây dựng văn bản quy phạm pháp luật nhằm vừa đáp ứng yêu cầu thực tiễn, vừa hạn chế tình trạng lạm dụng thủ tục rút gọn khi vẫn có đủ điều kiện thực hiện quy trình thông thường.

Gắn kết chặt chẽ giữa xây dựng với thi hành pháp luật

Theo tinh thần Nghị quyết số 66-NQ/TW, yêu cầu đặt ra là phải gắn kết chặt chẽ giữa xây dựng và thi hành pháp luật, thiết lập cơ chế đánh giá văn bản quy phạm pháp luật sau ban hành nhằm kịp thời phát hiện những bất cập, vướng mắc và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật trong thực tiễn.

Do đó, cần bổ sung quy định về đánh giá văn bản sau ban hành vào nội dung tổ chức thi hành pháp luật; đồng thời xác định rõ nguyên tắc, yêu cầu và trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức, cá nhân trong quá trình thực hiện hoạt động này.

Định hướng được nhấn mạnh là chuyển tư duy từ “pháp luật tốt trong văn bản” sang “pháp luật tốt trong cuộc sống”, bảo đảm hệ thống pháp luật không chỉ đầy đủ về hình thức mà còn phát huy hiệu quả thực tế.

Đồ họa: Nguyệt Trang

Ngoài ra, cơ chế hướng dẫn áp dụng văn bản quy phạm pháp luật cũng được đề xuất hoàn thiện theo hướng tăng tính chủ động và linh hoạt. Theo đó, đối với các văn bản do Chính phủ và Thủ tướng Chính phủ ban hành được uỷ quyền cho cơ quan chủ trì soạn thảo. Trường hợp còn có ý kiến khác nhau, Bộ trưởng Bộ Tư pháp sẽ tham vấn Hội đồng tư vấn do Thủ tướng Chính phủ thành lập, gồm đại diện cơ quan Nhà nước, chuyên gia, nhà khoa học và người làm thực tiễn để bảo đảm tính khách quan và chính xác của văn bản hướng dẫn.

Bên cạnh việc sửa đổi Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật, cũng cần tập trung vào việc sửa đổi, bổ sung các nghị định hướng dẫn thi hành như Nghị định số 78/2025/NĐ-CP, Nghị định số 79/2025/NĐ-CP và Nghị định số 80/2025/NĐ-CP, ông Nguyễn Quốc Hoàn nhấn mạnh.

Trong đó, trọng tâm là hoàn thiện quy định về hồ sơ, trình tự, thủ tục xây dựng văn bản; đơn giản hóa hồ sơ đánh giá tác động; tăng cường lấy ý kiến qua môi trường điện tử; làm rõ phạm vi rà soát, kiểm tra văn bản; bổ sung cơ chế kiểm soát hoạt động tự kiểm tra văn bản của các cơ quan, đơn vị; đồng thời làm rõ phạm vi áp dụng giữa hướng dẫn áp dụng pháp luật và hướng dẫn chuyên môn, nghiệp vụ.

Theo ông Nguyễn Quốc Hoàn, việc tiếp tục sửa đổi, bổ sung và hoàn thiện các quy định pháp luật cần hướng tới mục tiêu xây dựng một hệ thống pháp luật thống nhất, đồng bộ, khả thi và thích ứng nhanh với yêu cầu phát triển mới của đất nước. Qua đó, pháp luật thực sự trở thành động lực phát triển và lợi thế cạnh tranh trong bối cảnh mới.