Đồ họa: Trung Hà

Nghị định số 311/2026/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung Nghị định số 189/2025/NĐ-CP của Chính phủ về thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính. Nghị định được ban hành ngày 6/8/2026 và có hiệu lực từ ngày 26/9/2026, trong đó bổ sung chánh thanh tra tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương (chánh thanh tra cấp tỉnh) vào nhóm chức danh có thẩm quyền xử phạt tương đương giám đốc sở.

Quy định mới đặt ra vấn đề cần được làm rõ trong thực tiễn: Thẩm quyền xử phạt trong giai đoạn chuyển tiếp được xác định như thế nào?

Trao đổi với phóng viên, TS Nguyễn Trọng Nghĩa, Trưởng Phòng Nghiệp vụ 5, Thanh tra thành phố Hải Phòng cho biết, để xác định thẩm quyền xử phạt trong trường hợp chuyển tiếp, trước hết cần nhìn nhận từ nguyên tắc áp dụng pháp luật theo quy định tại Điều 58 Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2025, Luật Xử lý vi phạm hành chính năm 2012 (sửa đổi, bổ sung các năm 2020, 2025) và các nghị định của Chính phủ, đồng thời đặt trong mối quan hệ giữa pháp luật về tổ chức thanh tra và pháp luật về xử lý vi phạm hành chính.

Luật Thanh tra năm 2025 có sự thay đổi về mô hình tổ chức và hoạt động thanh tra nhà nước, khi không còn phân biệt thanh tra hành chính và thanh tra chuyên ngành, hướng tới một chỉnh thể hoạt động thanh tra thống nhất. Cùng với đó, Nghị định số 216/2025/NĐ-CP của Chính phủ quy định chi tiết một số điều và hướng dẫn thi hành Luật Thanh tra đã tạo khuôn khổ pháp lý mới cho hoạt động của các đoàn thanh tra.

Tuy nhiên, sự thay đổi về mô hình tổ chức thanh tra cũng đặt ra yêu cầu tương ứng đối với các quy định về thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính. Theo ông Nghĩa, trước khi Nghị định số 311/2026/NĐ-CP được ban hành, một vấn đề cần tiếp tục hoàn thiện là vị trí thẩm quyền xử phạt của chánh thanh tra cấp tỉnh chưa tương ứng với giám đốc sở chuyên ngành. Nghị định số 311/2026/NĐ-CP ban hành đã bổ sung, hoàn thiện thẩm quyền xử phạt của chức danh này.

TS Nguyễn Trọng Nghĩa, Trưởng Phòng Nghiệp vụ 5, Thanh tra thành phố Hải Phòng. Ảnh: TH

Khi đoàn thanh tra được thành lập trước, nhưng tiến hành xử phạt vi phạm hành chính sau ngày 26/9/2026

Để làm rõ vấn đề, TS Nguyễn Trọng Nghĩa đưa ra một tình huống giả định: Đoàn thanh tra được thành lập theo quyết định của chánh thanh tra cấp tỉnh trước ngày 26/9/2026 (ngày có hiệu lực của Nghị định số 311/2026/NĐ-CP). Đến tháng 10/2026, trong quá trình tiến hành thanh tra, đoàn thanh tra phát hiện hành vi vi phạm hành chính thuộc thẩm quyền và tiến hành các bước xử lý.

Ở đây xuất hiện 2 mốc thời gian: thời điểm thành lập đoàn thanh tra và thời điểm phát hiện hành vi vi phạm. Theo ông Nghĩa, việc phân biệt 2 mốc này có ý nghĩa quan trọng khi xác định quy định pháp luật được áp dụng.

Tại thời điểm tháng 10/2026, Nghị định số 311/2026/NĐ-CP đã có hiệu lực. Vì vậy, việc xác định thẩm quyền xử phạt cần căn cứ vào quy định pháp luật đang có hiệu lực tại các thời điểm như phát hiện vi phạm hành chính, lập biên bản vi phạm hành chính và ban hành quyết định xử phạt, chứ không chỉ căn cứ vào thời điểm đoàn thanh tra được thành lập. Theo ông Nghĩa, cách tiếp cận này nhằm bảo đảm việc xử lý vi phạm phù hợp với pháp luật hiện hành tại thời điểm thực hiện thẩm quyền.

Theo ông Nghĩa, nhiệm vụ, quyền hạn của người ra quyết định thanh tra, trưởng đoàn thanh tra hoặc thanh tra viên về kiến nghị xử phạt hoặc xử phạt vi phạm hành chính theo quy định của pháp luật về xử lý vi phạm hành chính đã được xác định tại các Điều 38, 39, 40 Luật Thanh tra năm 2025. Do vậy, nếu phát hiện vi phạm hành chính tại thời điểm tháng 10/2026 thuộc thẩm quyền xử lý, việc đoàn thanh tra tiến hành lập biên bản vi phạm hành chính hoàn toàn hợp pháp và đúng trình tự, thủ tục theo quy định của pháp luật.

Đối với việc ban hành quyết định xử phạt, thẩm quyền phải được xác định theo quy định đang có hiệu lực tại thời điểm quyết định được ban hành. Trường hợp vụ việc thuộc thẩm quyền của trưởng đoàn thanh tra thì thực hiện theo quy định đã được sửa đổi, bổ sung và lưu ý quy định chuyển tiếp tại khoản 1 Điều 8 Nghị định số 311/2026/NĐ-CP của Chính phủ. Nếu vụ việc vượt quá thẩm quyền của trưởng đoàn, hồ sơ được chuyển lên chánh thanh tra cấp tỉnh để xem xét, quyết định theo thẩm quyền.

Theo phân tích của TS Nguyễn Trọng Nghĩa, Nghị định số 311/2026/NĐ-CP đã bổ sung chánh thanh tra cấp tỉnh vào nhóm chức danh có thẩm quyền xử phạt tương đương giám đốc sở. Trong đó, chánh thanh tra cấp tỉnh được thực hiện các thẩm quyền xử phạt theo quy định mới, gồm phạt tiền đến 80% mức tiền phạt tối đa đối với lĩnh vực tương ứng, tước quyền sử dụng giấy phép, chứng chỉ hành nghề có thời hạn hoặc đình chỉ hoạt động có thời hạn, tịch thu tang vật và áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả theo quy định của pháp luật.

Như vậy, theo ông Nghĩa, việc đoàn thanh tra được thành lập trước thời điểm Nghị định số 311/2026/NĐ-CP có hiệu lực không đồng nghĩa với việc thẩm quyền xử phạt trong tháng 10/2026 phải áp dụng theo quy định cũ. Vấn đề cần quan tâm là quy định về thẩm quyền đang có hiệu lực tại thời điểm phát hiện hành vi vi phạm, lập biên bản vi phạm hành chính và ban hành quyết định xử phạt.

Một buổi công bố quyết định thanh tra của Thanh tra thành phố Hải Phòng. Ảnh: Thanh tra Hải Phòng.

Từ quy định mới đến yêu cầu áp dụng thống nhất trong thực tiễn

Từ tình huống trên, theo TS Nguyễn Trọng Nghĩa, điều đáng lưu ý trong giai đoạn chuyển tiếp không chỉ là xác định đúng người có thẩm quyền xử phạt, mà còn là cập nhật kịp thời các quy định mới vào quá trình xử lý vụ việc.

Sự thay đổi của pháp luật trong một khoảng thời gian tương đối ngắn có thể dẫn đến tâm lý e ngại rủi ro của người tiến hành thanh tra, nhất là khi phải đối chiếu giữa thời điểm thành lập đoàn thanh tra và thời điểm tiến hành xử phạt. Nếu không cập nhật kịp thời hiệu lực của Nghị định số 311/2026/NĐ-CP, việc xử lý vi phạm có thể bị trì hoãn hoặc tiếp tục sử dụng căn cứ pháp lý, biểu mẫu xử phạt không còn phù hợp.

Theo ông Nghĩa, trong xử phạt vi phạm hành chính, thẩm quyền không chỉ là vấn đề xác định chủ thể có quyền lập biên bản vi phạm hành chính và ban hành quyết định xử phạt, mà còn liên quan trực tiếp đến tính hợp pháp của quyết định xử phạt. Do đó, khi quy định về thẩm quyền thay đổi, việc rà soát căn cứ pháp lý trước khi ban hành quyết định xử phạt là yêu cầu cần được chú trọng, để hạn chế tối đa quyết định xử phạt sau khi ban hành bị khiếu nại, khởi kiện hành chính và có nguy cơ bị tòa án tuyên hủy quyết định.

Một vấn đề được đặt ra là kỹ thuật thể hiện căn cứ pháp lý trong các quyết định xử phạt được ban hành sau ngày Nghị định số 311/2026/NĐ-CP có hiệu lực. Theo TS Nguyễn Trọng Nghĩa, nếu hệ thống biểu mẫu chưa kịp cập nhật chức danh và căn cứ pháp lý mới, cơ quan thanh tra cần chủ động rà soát, bổ sung căn cứ phù hợp để tránh phát sinh sai sót. Đây là vấn đề tưởng như mang tính kỹ thuật, nhưng lại có ý nghĩa trực tiếp đối với hiệu lực của quyết định xử phạt. Bởi khi một quyết định bị xem xét, ngoài nội dung vi phạm và mức xử phạt, thẩm quyền của người ban hành cũng là một trong những yếu tố cần được bảo đảm ngay từ đầu.

Nhìn rộng hơn, câu chuyện thẩm quyền xử phạt trong giai đoạn chuyển tiếp cho thấy yêu cầu đồng bộ giữa pháp luật về tổ chức, hoạt động thanh tra và pháp luật về xử lý vi phạm hành chính. Với Nghị định số 311/2026/NĐ-CP, vấn đề đặt ra trong thực tiễn không chỉ là quy định mới đã có hiệu lực, mà còn là việc các cơ quan thanh tra nhận diện đúng thời điểm áp dụng, xác định đúng thẩm quyền và thể hiện đầy đủ căn cứ pháp lý trong từng quyết định xử phạt.