Đồ họa: Bảo Anh

Từ năm 2007 đến năm 2014, 13 cuộc đối thoại về phòng, chống tham nhũng đã mở rộng không gian trao đổi về minh bạch, trách nhiệm giải trình, kiểm soát quyền lực và sự tham gia của xã hội trong quản trị nhà nước. Những vấn đề được đặt ra qua các cuộc đối thoại vẫn có ý nghĩa đối với yêu cầu xây dựng nền công vụ liêm chính hiện nay, nhất là đối với ngành Thanh tra.

Đưa minh bạch, trách nhiệm và đạo đức công vụ vào quản trị nhà nước

Trong quá trình hoàn thiện thể chế phòng, chống tham nhũng, Việt Nam đã sớm nhận thức được sự cần thiết của việc mở rộng hợp tác, trao đổi kinh nghiệm và tiếp nhận các khuyến nghị quốc tế. Tại hội nghị Nhóm tư vấn các nhà tài trợ năm 2004 và 2005, vấn đề phối hợp, chia sẻ thông tin về chính sách và kết quả phòng, chống tham nhũng được đặt ra. Trên cơ sở đó, Chính phủ Việt Nam cùng các đối tác phát triển thống nhất tổ chức các cuộc đối thoại về phòng, chống tham nhũng định kỳ, với sự tham gia của các cơ quan chức năng trong nước và đại diện cộng đồng tài trợ quốc tế.

Cuộc đối thoại đầu tiên được tổ chức ngày 27/5/2007. Nội dung trao đổi tập trung vào chức năng, nhiệm vụ của các cơ quan phòng, chống tham nhũng, cơ chế phối hợp, trách nhiệm của từng cơ quan và khả năng tăng cường hợp tác quốc tế. Những cuộc đối thoại tiếp theo tập trung vào nhiều vấn đề có ý nghĩa thiết thực đối với quá trình hoàn thiện thể chế và nâng cao hiệu quả quản trị nhà nước như: trách nhiệm của các cơ quan phòng, chống tham nhũng; cải cách hành chính; công khai, minh bạch tài sản, thu nhập; trách nhiệm của người đứng đầu; vai trò của báo chí, các tổ chức xã hội và người dân; phòng, chống tham nhũng trong đầu tư công, xây dựng và quản lý, sử dụng đất đai.

Điểm đáng chú ý của cơ chế này là phòng, chống tham nhũng không chỉ được nhìn nhận là nhiệm vụ riêng của một cơ quan, một ngành, mà được đặt trong mối quan hệ với chất lượng hoạt động của bộ máy nhà nước, môi trường kinh doanh, sự tham gia của xã hội và yêu cầu tăng cường trách nhiệm giải trình. Qua đối thoại, các cơ quan trong nước có thêm điều kiện trao đổi kinh nghiệm, tiếp nhận khuyến nghị, đồng thời làm rõ hơn những yêu cầu đặt ra đối với từng chủ thể trong hệ thống các cơ quan có chức năng, nhiệm vụ phòng, chống tham nhũng.

Các cuộc đối thoại cũng cho thấy một nhận thức ngày càng rõ: tham nhũng không chỉ phát sinh từ sự suy thoái của cá nhân mà còn có thể bắt nguồn từ những khoảng trống thể chế, thủ tục thiếu minh bạch, sự phân định trách nhiệm không rõ ràng, cơ chế kiểm soát quyền lực chưa đầy đủ hoặc tình trạng thiếu trách nhiệm trong thực thi công vụ. Vì vậy, phòng, chống tham nhũng phải được tiến hành đồng bộ trên cả phương diện hoàn thiện pháp luật, cải cách hành chính, kiểm soát quyền lực, nâng cao chất lượng đội ngũ và phát huy vai trò giám sát của xã hội.

Từ góc độ đó, 13 cuộc đối thoại về phòng, chống tham nhũng trong giai đoạn 2007 - 2014 không chỉ có ý nghĩa trao đổi thông tin với các đối tác phát triển, mà còn góp phần đưa những vấn đề về minh bạch, trách nhiệm, đạo đức công vụ và sự tham gia của xã hội vào quá trình thảo luận chính sách, pháp luật và quản trị nhà nước.

Đồ họa: Bảo Anh

Củng cố những giá trị liêm chính trong đời sống công vụ

Liêm chính không phải là giá trị chỉ xuất hiện cùng với các cuộc đối thoại về phòng, chống tham nhũng. Đây là giá trị đạo đức đã được hình thành, gìn giữ và bồi đắp trong đời sống văn hóa Việt Nam qua nhiều thế hệ. Tuy nhiên, trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền và nền hành chính hiện đại, những giá trị đó cần được cụ thể hóa thành các yêu cầu đối với tổ chức bộ máy, đội ngũ cán bộ, công chức và phương thức thực thi quyền lực nhà nước.

Đóng góp quan trọng của các cuộc đối thoại là làm rõ hơn mối liên hệ giữa liêm chính cá nhân với liêm chính trong quản trị công. Một nền công vụ liêm chính không thể chỉ dựa vào phẩm chất của từng cán bộ, công chức, mà còn cần được bảo đảm bằng hệ thống quy định minh bạch, quy trình rõ ràng, cơ chế kiểm soát quyền lực, trách nhiệm của người đứng đầu và khả năng giám sát của người dân, doanh nghiệp, báo chí và các tổ chức xã hội.

Trong các nội dung được trao đổi, phiên đối thoại về phòng, chống tham nhũng thứ ba, được tổ chức năm 2008 về cải cách hành chính là một ví dụ rõ nét. Việc công khai thủ tục, thời hạn giải quyết, phí, lệ phí và trách nhiệm của cán bộ xử lý công việc không chỉ giúp nâng cao chất lượng phục vụ mà còn thu hẹp khoảng trống có thể bị lợi dụng để gây phiền hà, sách nhiễu. Khi người dân biết cơ quan nào chịu trách nhiệm, công việc được giải quyết trong thời hạn nào và có thể phản ánh ở đâu, quyền lực hành chính từng bước được đặt dưới sự giám sát cụ thể hơn.

Tương tự, các vấn đề được đề cập trong các phiên đối thoại tiếp theo như phòng, chống tham nhũng trong các lĩnh vực đầu tư xây dựng, y tế, giáo dục, quản lý và sử dụng đất đai, khai thác khoáng sản… đều có những giá trị nhất định. Việc đề cao trách nhiệm của người đứng đầu, tăng cường công khai, minh bạch trong quản lý tài chính, đầu tư công, xây dựng và sử dụng tài sản công cho thấy phòng, chống tham nhũng không thể dừng ở việc xử lý hành vi vi phạm sau khi xảy ra. Yêu cầu quan trọng hơn là nhận diện và khắc phục những điều kiện làm phát sinh vi phạm, trong đó có sự tùy tiện trong quyết định, thiếu kiểm tra, phân công không rõ, buông lỏng quản lý hoặc không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ giải trình.

Những nội dung này góp phần củng cố cách tiếp cận coi liêm chính là một yêu cầu của hoạt động công vụ, gắn với chất lượng quản trị và niềm tin của xã hội. Tuy nhiên, các cuộc đối thoại mới chỉ tạo ra không gian trao đổi, nhận diện vấn đề và thúc đẩy sự quan tâm xây dựng, hoàn thiện thể chế, chính sách. Việc biến các giá trị đó thành chuẩn mực thường xuyên trong hoạt động của từng cơ quan, từng ngành và từng vị trí việc làm vẫn là yêu cầu đặt ra trong quá trình tiếp theo.

Từ sau các phiên đối thoại về phòng, chống tham nhũng, những vấn đề đặt ra vẫn tiếp tục được ngành Thanh tra cụ thể hóa trong quá trình xây dựng, hoàn thiện pháp luật về thanh tra, phòng, chống tham nhũng, tăng cường kiểm soát quyền lực; nâng cao kỷ luật, kỷ cương hành chính; công khai, minh bạch hoạt động công vụ; kiểm soát tài sản, thu nhập; xây dựng chuẩn mực đạo đức và quy tắc ứng xử của cán bộ thanh tra. Những việc làm đó góp phần đưa các giá trị liêm chính trở thành yêu cầu cụ thể trong tổ chức và hoạt động của ngành, nâng cao nhận thức, trách nhiệm của đội ngũ cán bộ thanh tra.

Đồ họa: Bảo Anh

Xây dựng văn hóa liêm chính trong ngành Thanh tra

Đối với ngành Thanh tra, yêu cầu xây dựng văn hóa liêm chính có ý nghĩa đặc biệt, bởi hoạt động thanh tra trực tiếp gắn với xem xét việc chấp hành chính sách, pháp luật, xác định sai phạm, làm rõ trách nhiệm và kiến nghị xử lý. Nếu hoạt động thanh tra thiếu khách quan, thiếu công tâm hoặc không bảo đảm tính minh bạch, thì không chỉ ảnh hưởng đến hiệu lực của kết luận thanh tra mà còn làm suy giảm niềm tin đối với cơ quan thực hiện chức năng kiểm soát quyền lực nhà nước.

Từ thực tiễn đó, văn hóa liêm chính trong ngành Thanh tra cần được nhìn nhận không chỉ là yêu cầu về phẩm chất của cán bộ thanh tra, mà còn là sự kết hợp giữa kỷ luật hành chính, cơ chế kiểm soát quyền lực, điều kiện bảo đảm thực thi công vụ và ý thức tự giác của mỗi cán bộ.

Như phân tích của TS. Thượng tá Nguyễn Tuyết Lan (Học viện Chính trị Công an Nhân dân), xây dựng môi trường công vụ liêm chính phải đồng thời dựa trên các cơ chế “cứng” như pháp luật, kiểm tra, giám sát, xử lý vi phạm và các cơ chế “mềm” như đạo đức công vụ, trách nhiệm nêu gương và văn hóa tự giác. Điều này phù hợp với đặc thù của ngành Thanh tra, nơi mọi quyết định và kết luận đều phải được đặt trong khuôn khổ pháp luật, nhưng chất lượng thực thi phụ thuộc vào bản lĩnh, đạo đức và trách nhiệm của người cán bộ thanh tra.

Trước hết, cần tiếp tục hoàn thiện các quy định về thẩm quyền, trách nhiệm, trình tự, thủ tục và kiểm soát hoạt động thanh tra, đồng thời xác định rõ trách nhiệm của từng chủ thể trong quá trình thực hiện nhiệm vụ. Một kết luận thanh tra có chất lượng không chỉ nêu đúng hành vi vi phạm mà còn phải làm rõ trách nhiệm của tổ chức, cá nhân có liên quan, nguyên nhân phát sinh, trách nhiệm của người đứng đầu và biện pháp khắc phục. Việc xác định trách nhiệm cần tránh cả hai khuynh hướng: quy trách nhiệm chung chung, không chỉ rõ người, việc, cũng như quy trách nhiệm máy móc mà không xem xét đầy đủ vai trò của từng chủ thể trong quá trình tham mưu, quyết định và tổ chức thực hiện.

Cùng với kiểm soát bằng quy định và kỷ luật, cần quan tâm các điều kiện để cán bộ, công chức có thể giữ gìn liêm chính trong thực thi nhiệm vụ. TS. Phạm Thị Thu Huệ (Trường Cán bộ Thanh tra) đề cập đến yêu cầu nghiên cứu chế độ “dưỡng liêm”, theo hướng bảo đảm thu nhập tương xứng với lao động, năng lực, trách nhiệm và mức độ cống hiến của cán bộ, công chức.

Xét trong điều kiện hiện nay, nội dung này có thể được nhìn nhận thông qua việc tiếp tục cải cách tiền lương, chế độ đãi ngộ và chính sách bảo đảm đời sống theo vị trí việc làm, chức danh và yêu cầu nhiệm vụ. Đây là một điều kiện phòng ngừa quan trọng, giúp hạn chế những tác động tiêu cực từ khó khăn về đời sống, nhưng không thể được xem là giải pháp thay thế cho giáo dục đạo đức, kiểm soát quyền lực, thanh tra, kiểm tra và xử lý nghiêm vi phạm.

Với ngành Thanh tra, yêu cầu “dưỡng liêm” còn gắn với việc bảo đảm môi trường làm việc chuyên nghiệp, phân công nhiệm vụ hợp lý, bảo vệ cán bộ thực hiện đúng quy định và không để những tác động không phù hợp chi phối quá trình thanh tra. Cán bộ thanh tra phải có điều kiện thực hiện nhiệm vụ độc lập, khách quan, dựa trên hồ sơ, chứng cứ và quy định pháp luật. Đồng thời phải chịu trách nhiệm về tính chính xác, trung thực và đầy đủ của nội dung tham mưu, đề xuất.

Một nội dung khác cần được chú trọng là đưa liêm chính trở thành tiêu chuẩn trong công tác cán bộ. Theo TS. Phạm Thị Thu Huệ, liêm, chính cần được xác định là giá trị đạo đức cơ bản, nguyên tắc và thước đo bắt buộc đối với cán bộ, công chức; nội dung này cần được gắn với đánh giá, quy hoạch, bổ nhiệm, sử dụng và đào tạo, bồi dưỡng cán bộ.

Đồ họa: Bảo Anh

Đạo đức liêm chính cũng cần được cụ thể hóa theo từng khâu của hoạt động thanh tra. Trong xây dựng kế hoạch phải bảo đảm căn cứ, tiêu chí và sự công bằng trong lựa chọn đối tượng thanh tra; trong quá trình thanh tra phải tôn trọng quyền giải trình, không gây phiền hà, không mở rộng nội dung tùy tiện; trong dự thảo và ban hành kết luận phải bảo đảm tính độc lập, thận trọng, dựa trên chứng cứ; trong theo dõi, đôn đốc thực hiện kết luận phải công khai, đúng thẩm quyền, không để phát sinh cơ chế xin - cho hoặc lợi ích riêng. Đây cũng là một trong những yêu cầu quan trọng trong hệ thống quy tắc ứng xử mới của ngành Thanh tra được quy định tại Thông tư 06/2026/TT-TTCP vừa được ban hành mới đây.

Khi chuẩn mực liêm chính được gắn với từng khâu trong quá trình thực hiện nhiệm vụ, yêu cầu đạo đức mới có thể chuyển thành chuẩn mực ứng xử cụ thể đối với cán bộ ngành Thanh tra.

Vai trò nêu gương của người đứng đầu cũng có ý nghĩa quyết định. Người đứng đầu cơ quan thanh tra phải thể hiện sự liêm chính trong phân công nhiệm vụ, lựa chọn nội dung thanh tra, chỉ đạo xử lý vụ việc, tiếp nhận phản ánh và kiểm soát các mối quan hệ có nguy cơ tạo ra xung đột lợi ích. Trách nhiệm nêu gương không chỉ thể hiện ở việc không trực tiếp vi phạm, mà còn ở thái độ kiên quyết trước biểu hiện né tránh, bao che, can thiệp trái quy định hoặc hợp thức hóa sai phạm. Đồng thời, cần có cơ chế bảo vệ cán bộ dám đấu tranh, dám phản ánh và thực hiện đúng quy định.

Xây dựng văn hóa liêm chính trong ngành Thanh tra cũng đòi hỏi đổi mới phương thức thực thi nhiệm vụ theo hướng công khai, chuyên nghiệp và phục vụ. Tư duy quản lý không chỉ thể hiện ở việc kiểm tra, kết luận và xử lý, mà phải gắn với việc hướng dẫn, kiến nghị hoàn thiện cơ chế, giúp cơ quan, tổ chức, cá nhân nhận diện rõ trách nhiệm và khắc phục những sơ hở trong quản lý.

Bên cạnh đó, việc ứng dụng công nghệ, công khai tiến độ xử lý, chuẩn hóa quy trình, tăng cường đối thoại và tiếp nhận phản ánh sẽ góp phần hạn chế sự tùy tiện, đồng thời tạo điều kiện để hoạt động thanh tra được xã hội giám sát.

Như vậy, xây dựng văn hóa liêm chính trong ngành Thanh tra không thể chỉ bắt đầu từ yêu cầu mỗi cán bộ “không tham nhũng”. Đó phải là một hệ thống đồng bộ: kỷ luật để ngăn ngừa và xử lý; quy định, quy trình để kiểm soát quyền lực; điều kiện công vụ để hạn chế động cơ vụ lợi; giáo dục, bồi dưỡng để hình thành chuẩn mực; trách nhiệm nêu gương để định hướng hành vi và cơ chế công khai, giải trình để bảo đảm hoạt động thanh tra chịu sự giám sát.

Có thể thấy, các cuộc đối thoại về phòng, chống tham nhũng đã góp phần làm rõ vai trò của minh bạch, trách nhiệm và sự tham gia của xã hội trong quản trị nhà nước. Yêu cầu hiện nay là tiếp tục đưa những giá trị đó vào hoạt động cụ thể của ngành Thanh tra.

Khi liêm chính trở thành tiêu chuẩn trong công tác cán bộ, nguyên tắc trong hoạt động nghiệp vụ và thước đo chất lượng thực thi công vụ, ngành Thanh tra sẽ có thêm cơ sở để củng cố uy tín, nâng cao hiệu lực kiểm soát quyền lực và góp phần đưa các giá trị liêm chính từ thực tiễn công vụ lan tỏa vào đời sống xã hội.