Khiếu nại là một trong những quyền cơ bản của công dân được Hiến pháp và pháp luật ghi nhận nhằm bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, cơ quan, tổ chức trước những quyết định hành chính, hành vi hành chính trái pháp luật hoặc không phù hợp của cơ quan nhà nước, người có thẩm quyền trong cơ quan nhà nước. Cùng với việc ghi nhận quyền khiếu nại, Nhà nước đã thiết lập một cơ chế giải quyết khiếu nại tương đối chặt chẽ, từ xác định thẩm quyền, trình tự, thủ tục, thời hạn đến trách nhiệm của người giải quyết khiếu nại.

Mục tiêu cuối cùng của hoạt động giải quyết khiếu nại không đơn thuần là ban hành một quyết định hành chính để trả lời người khiếu nại, mà quan trọng hơn là xem xét tính đúng đắn của quyết định hành chính, hành vi hành chính bị khiếu nại; phát hiện, sửa chữa những sai sót, vi phạm; khôi phục và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người dân, cơ quan, tổ chức. Vì vậy, một nền hành chính pháp quyền không thể chỉ quan tâm đến việc giải quyết khiếu nại đúng quy trình mà còn phải bảo đảm kết quả giải quyết là đúng pháp luật, khách quan và công bằng.

Tổng Thanh tra Chính phủ Nguyễn Quốc Đoàn thăm hỏi người dân tại buổi tiếp công dân định kỳ tháng 6/2026. Ảnh: Dương Nguyễn

Pháp luật khiếu nại hiện hành quy định việc giải quyết khiếu nại theo hai cấp, trong đó quyết định giải quyết khiếu nại lần hai được xác định là lần giải quyết cuối cùng trong trình tự hành chính. Tuy nhiên, pháp luật cũng không tuyệt đối hóa tính ổn định của các quyết định đã có hiệu lực pháp luật. Trong trường hợp phát hiện việc giải quyết khiếu nại có vi phạm pháp luật, gây thiệt hại đến lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân thì vẫn có cơ chế để kiểm tra, rà soát và chỉ đạo giải quyết.

Đây là một cơ chế đặc biệt nhưng cần thiết, thể hiện yêu cầu vừa tôn trọng hiệu lực của quyết định giải quyết khiếu nại, vừa không để những sai phạm trong hoạt động giải quyết khiếu nại tiếp tục tồn tại chỉ vì quyết định đó đã có hiệu lực pháp luật.

Quyết định có hiệu lực pháp luật phải được tôn trọng, nhưng không phải là “bất khả xâm phạm”

Theo trình tự giải quyết khiếu nại hiện hành, việc giải quyết khiếu nại được thực hiện qua hai lần. Lần giải quyết thứ hai được xác định là lần giải quyết cuối cùng trong trình tự hành chính.

Điều 57 Luật Khiếu nại quy định về quyết định giải quyết khiếu nại có hiệu lực pháp luật. Theo đó, quyết định giải quyết khiếu nại lần đầu có hiệu lực pháp luật nếu hết thời hạn khiếu nại lần hai mà người khiếu nại không khiếu nại tiếp; quyết định giải quyết khiếu nại lần hai có hiệu lực pháp luật theo quy định của Luật Khiếu nại.

Khi không đồng ý với quyết định giải quyết khiếu nại, pháp luật không cho phép người khiếu nại khiếu nại tiếp không có giới hạn từ cấp này lên cấp khác. Sau khi đã sử dụng trình tự giải quyết khiếu nại theo quy định, người dân có quyền lựa chọn con đường tố tụng hành chính, khởi kiện vụ án tại Tòa án có thẩm quyền để yêu cầu Tòa án xem xét tính hợp pháp của quyết định hành chính, hành vi hành chính.

Quy định này là cần thiết để bảo đảm tính ổn định của hoạt động quản lý hành chính nhà nước. Nếu một vụ việc có thể khiếu nại hết lần này đến lần khác mà không có điểm dừng thì không chỉ cơ quan nhà nước bị cuốn vào tình trạng giải quyết khiếu nại kéo dài mà bản thân quyền lợi của người dân cũng khó có thể được bảo đảm dứt điểm.

Việc xác định quyết định giải quyết khiếu nại có hiệu lực pháp luật vì thế có ý nghĩa rất quan trọng. Khi quyết định đã có hiệu lực, các bên liên quan có trách nhiệm chấp hành. Cơ quan nhà nước, người có thẩm quyền phải tổ chức thực hiện nghiêm túc quyết định giải quyết khiếu nại; người khiếu nại và các tổ chức, cá nhân có liên quan cũng phải tôn trọng hiệu lực của quyết định.

Tuy nhiên, hiệu lực pháp luật của một quyết định không đồng nghĩa với việc quyết định đó luôn luôn đúng và không thể xem xét lại trong bất cứ trường hợp nào.

Đây là vấn đề cần được nhận thức đầy đủ. Trong thực tiễn, không phải mọi quyết định giải quyết khiếu nại đã có hiệu lực pháp luật đều được ban hành trên cơ sở xác minh đầy đủ, đánh giá khách quan và áp dụng pháp luật chính xác. Có những vụ việc do tính chất phức tạp, lịch sử kéo dài, hồ sơ thiếu đầy đủ; có những trường hợp người giải quyết khiếu nại chưa làm hết trách nhiệm, xác minh chưa đầy đủ; thậm chí không loại trừ trường hợp có biểu hiện thiếu khách quan hoặc vi phạm pháp luật trong quá trình giải quyết.

Nếu chỉ vì một quyết định đã có hiệu lực pháp luật mà tuyệt đối không cho phép xem xét lại, thì có thể dẫn đến tình trạng một quyết định sai trái vẫn tiếp tục tồn tại và được thi hành, trong khi quyền và lợi ích hợp pháp của công dân hoặc lợi ích của Nhà nước bị xâm phạm.

Pháp luật vì vậy phải giải quyết một yêu cầu có tính hai mặt: một mặt bảo đảm tính ổn định và hiệu lực của quyết định giải quyết khiếu nại; mặt khác phải có cơ chế để sửa chữa sai lầm trong những trường hợp thực sự cần thiết.

Cơ chế kiểm tra, rà soát quyết định giải quyết khiếu nại đã có hiệu lực pháp luật chính là nhằm giải quyết yêu cầu đó.

Trong quá trình triển khai thực hiện nhiệm vụ rà soát, xử lý, giải quyết các vụ việc khiếu nại, tố cáo phức tạp, Tổng Thanh tra Chính phủ Nguyễn Quốc Đoàn luôn nhấn mạnh yêu cầu “6 rõ”: “rõ người, rõ việc, rõ thời gian, rõ trách nhiệm, rõ sản phẩm, rõ thẩm quyền” để dễ thực hiện, dễ hướng dẫn, đôn đốc, dễ kiểm tra, giám sát. Ảnh: Dương Nguyễn

Kiểm tra, rà soát để phát hiện và khắc phục vi phạm pháp luật

Nhận thức được nguy cơ có thể xảy ra sai phạm trong hoạt động giải quyết khiếu nại, pháp luật đã thiết lập cơ chế xem xét việc giải quyết khiếu nại có dấu hiệu vi phạm pháp luật.

Điều 38 Nghị định số 124/2020/NĐ-CP, được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định số 155/2025/NĐ-CP, quy định về việc xem xét giải quyết khiếu nại có vi phạm pháp luật. Theo đó, khi phát hiện việc giải quyết khiếu nại có vi phạm pháp luật, gây thiệt hại đến lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân thì người có thẩm quyền cấp trên có thể yêu cầu kiểm tra hoặc giao cơ quan có thẩm quyền kiểm tra, báo cáo để chỉ đạo giải quyết.

Đối với việc giải quyết khiếu nại của Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ và Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, Thủ tướng Chính phủ yêu cầu người có thẩm quyền hoặc giao Tổng Thanh tra Chính phủ kiểm tra, báo cáo để Thủ tướng Chính phủ chỉ đạo giải quyết.

Đối với việc giải quyết khiếu nại của Thủ trưởng cơ quan thuộc bộ hoặc Thủ trưởng cơ quan thuộc cơ quan ngang bộ, khi phát hiện có vi phạm pháp luật gây thiệt hại đến lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân, Bộ trưởng hoặc Thủ trưởng cơ quan ngang bộ có quyền yêu cầu kiểm tra hoặc giao cơ quan trực thuộc phù hợp kiểm tra, báo cáo để chỉ đạo giải quyết.

Tương tự, đối với việc giải quyết khiếu nại của Thủ trưởng cơ quan chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân cấp tỉnh hoặc Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã, Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh có thể yêu cầu người có thẩm quyền hoặc giao cơ quan trực thuộc phù hợp kiểm tra, báo cáo để chỉ đạo giải quyết khi phát hiện có vi phạm pháp luật.

Có thể thấy, đây không phải là một trình tự khiếu nại tiếp theo và càng không phải là việc mở ra “lần khiếu nại thứ ba”. Người khiếu nại không đương nhiên có quyền tiếp tục khiếu nại hết cấp này đến cấp khác sau khi quyết định giải quyết đã có hiệu lực pháp luật.

Bản chất của cơ chế này là cơ chế kiểm tra tính hợp pháp của hoạt động giải quyết khiếu nại khi phát hiện dấu hiệu vi phạm pháp luật.

Sự khác biệt này có ý nghĩa rất quan trọng. Nếu coi kiểm tra, rà soát là một cấp giải quyết khiếu nại mới thì sẽ phá vỡ nguyên tắc hai cấp giải quyết khiếu nại và làm mất đi tính ổn định của quyết định giải quyết. Nhưng nếu coi đây là một cơ chế kiểm soát đặc biệt đối với hoạt động giải quyết khiếu nại của cơ quan nhà nước thì sẽ thấy rõ tính hợp lý của quy định.

Cơ chế này không nhằm đáp ứng yêu cầu khiếu nại không giới hạn của công dân mà nhằm bảo đảm rằng cơ quan nhà nước không được phép duy trì một quyết định giải quyết khiếu nại có vi phạm pháp luật chỉ với lý do quyết định đó đã có hiệu lực.

Đây cũng là biểu hiện của nguyên tắc kiểm soát quyền lực trong hoạt động hành chính. Người có thẩm quyền giải quyết khiếu nại cũng có thể sai. Cơ quan đã ban hành quyết định giải quyết khiếu nại cũng không thể tự đặt mình ra ngoài sự kiểm tra, giám sát.

Đặc biệt, đối với những vụ việc có dấu hiệu vi phạm pháp luật nghiêm trọng, gây thiệt hại đến lợi ích của Nhà nước hoặc xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, việc kiểm tra, rà soát là cần thiết để bảo đảm công lý và tính đúng đắn của hoạt động quản lý nhà nước.

TS.Đinh Văn Minh, nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế (TTCP). Ảnh: NVCC

Kiểm tra, rà soát phải thực chất, khách quan và đúng thẩm quyền

Để cơ chế kiểm tra, rà soát thực sự phát huy hiệu quả, trước hết cần xác định đúng bản chất và phạm vi của hoạt động này.

Kiểm tra, rà soát không phải là một thủ tục hình thức nhằm trả lời đơn thư của công dân. Mục đích của hoạt động này là xem xét liệu quá trình giải quyết khiếu nại trước đó có vi phạm pháp luật hay không; việc xác minh có đầy đủ hay không; chứng cứ có được đánh giá khách quan hay không; pháp luật có được áp dụng đúng hay không; quyền và lợi ích hợp pháp của các bên có bị xâm phạm hay không.

Muốn làm được điều đó, việc kiểm tra không thể chỉ dựa trên báo cáo của cơ quan đã giải quyết khiếu nại. Cần nghiên cứu toàn bộ hồ sơ vụ việc, hồ sơ giải quyết khiếu nại, tài liệu, chứng cứ có liên quan; trong trường hợp cần thiết phải tiến hành xác minh thực tế, làm việc với các cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan.

Một yêu cầu quan trọng khác là phải bảo đảm tính khách quan. Nếu cơ quan được giao kiểm tra chỉ lặp lại quan điểm của cơ quan đã giải quyết thì hoạt động kiểm tra sẽ không có ý nghĩa. Cơ chế kiểm tra chỉ thực sự hiệu quả khi người kiểm tra có khả năng độc lập đánh giá lại toàn bộ quá trình giải quyết.

Đồng thời, cần tránh một xu hướng khác là vì phát hiện một số thiếu sót về thủ tục mà dễ dàng phủ nhận toàn bộ kết quả giải quyết. Việc xem xét phải dựa trên tính chất, mức độ và hậu quả của vi phạm. Không phải mọi sai sót đều dẫn đến việc phải thay đổi kết quả giải quyết, nhưng những vi phạm làm ảnh hưởng đến tính khách quan, đúng đắn của quyết định hoặc xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp thì phải được xử lý nghiêm túc.

Sau kiểm tra, rà soát, điều quan trọng nhất là phải có biện pháp khắc phục thực chất. Nếu phát hiện quyết định giải quyết có vi phạm pháp luật thì phải có giải pháp để xử lý hậu quả, bảo vệ quyền lợi của người bị ảnh hưởng và chấn chỉnh trách nhiệm của cơ quan, cá nhân có liên quan.Không thể kiểm tra chỉ để “rút kinh nghiệm”. Bởi mục tiêu cuối cùng của cơ chế này là sửa chữa sai phạm. Nếu phát hiện sai nhưng không có biện pháp xử lý phù hợp thì việc kiểm tra, rà soát sẽ mất đi ý nghĩa.

Kiểm tra, rà soát quyết định giải quyết khiếu nại đã có hiệu lực pháp luật không phải là “mở lại” một cấp khiếu nại mới, càng không phải là cơ chế để khiếu nại vô thời hạn. Đây là cơ chế kiểm soát cần thiết nhằm phát hiện, chấn chỉnh và khắc phục những vi phạm pháp luật trong hoạt động giải quyết khiếu nại.

Trong xây dựng Nhà nước pháp quyền, không có quyết định nào của cơ quan công quyền được đặt ngoài yêu cầu tuân thủ pháp luật. Quyết định đã có hiệu lực pháp luật cần được tôn trọng, nhưng nếu phát hiện được ban hành trên cơ sở vi phạm pháp luật, gây thiệt hại đến lợi ích Nhà nước hoặc xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân thì phải được kiểm tra, xem xét và xử lý theo thẩm quyền.

Bảo đảm hiệu lực của pháp luật là cần thiết. Nhưng bảo vệ sự đúng đắn của pháp luật còn quan trọng hơn. Và chính cơ chế kiểm tra, rà soát việc giải quyết khiếu nại có vi phạm pháp luật là một trong những công cụ để bảo đảm rằng quyền khiếu nại của công dân không chỉ được ghi nhận trên giấy, mà thực sự trở thành một cơ chế bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người dân trước hoạt động của bộ máy hành chính nhà nước.