Một công trình do Tập đoàn Đèo Cả thi công. Ảnh: Thanh Giang

Những vấn đề và kiến nghị trên được Hiệp hội các Nhà thầu xây dựng Việt Nam cùng một số doanh nghiệp xây dựng nêu tại cuộc làm việc với Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc.

Tạo cơ hội để doanh nghiệp Việt trưởng thành từ dự án lớn

Chủ tịch Hiệp hội các Nhà thầu xây dựng Việt Nam Nguyễn Quốc Hiệp cho biết, từ tổng hợp ý kiến doanh nghiệp, Hiệp hội kiến nghị tiếp tục tháo gỡ những vướng mắc của ngành xây dựng, tập trung vào cơ chế lựa chọn nhà thầu, tổ chức thực hiện các dự án quy mô lớn, quản lý chi phí, vật liệu, nhân lực và hợp đồng.

Trong đó, Hiệp hội đề nghị nghiên cứu mở rộng các phương thức giao nhận thầu, hoàn thiện cơ chế về tổng thầu, nhà thầu quản lý, nhà thầu phụ; tổ chức gói thầu phù hợp với năng lực doanh nghiệp và phân định rõ trách nhiệm, rủi ro giữa các bên. Qua đó, tạo dư địa để các nhà thầu trong nước nâng cao năng lực tổ chức, quản trị và đảm nhận vai trò lớn hơn tại các dự án.

Từ thực tiễn triển khai các dự án hạ tầng giao thông, ông Nguyễn Lê Bách, Tổng Giám đốc Tập đoàn Đèo Cả cho rằng cần tạo điều kiện để những doanh nghiệp có năng lực được tham gia, tổ chức thực hiện các dự án lớn, qua đó tích lũy kinh nghiệm quản trị và từng bước làm chủ công nghệ.

Theo ông Bách, thời gian qua Chính phủ đã quan tâm, khuyến khích đổi mới sáng tạo và nâng cao năng lực doanh nghiệp.

Để chủ trương này chuyển hóa thành năng lực thực tế, ông Bách cho rằng doanh nghiệp cần có cơ hội được “thực chiến” ngay tại những công trình lớn trong nước.

Đèo Cả cũng trưởng thành từ chính quá trình này. Trong lĩnh vực hầm đường bộ, từ chỗ phải học hỏi công nghệ nước ngoài, doanh nghiệp đã từng bước làm chủ và cải tiến công nghệ NATM phù hợp với điều kiện địa chất, tổ chức thi công và con người Việt Nam, hình thành phương pháp “NATM hệ Đèo Cả”. Từ nền tảng này, Đèo Cả đang tiếp tục chuẩn bị nguồn lực để tiến tới làm chủ công nghệ TBM trong thi công hầm ngầm, metro và đường sắt.

“Nếu doanh nghiệp Việt Nam không được giao việc để thực chiến ngay trên các công trình của đất nước thì rất khó trưởng thành; nguồn lực đã đào tạo sẽ bị lãng phí và chúng ta tiếp tục phải phụ thuộc vào nhà thầu, chuyên gia và công nghệ nước ngoài”, ông Bách nói.

Từ bài toán nâng cao năng lực, đại diện Đèo Cả cho rằng cách lựa chọn và tổ chức nhà thầu cũng cần thay đổi theo hướng giao trách nhiệm tương xứng với năng lực. Đối với các dự án lớn, đặc biệt là dự án theo tuyến, việc chia một đoạn tuyến thành quá nhiều gói thầu riêng biệt có thể làm tăng đầu mối quản lý, phân tán nguồn lực và trách nhiệm tổ chức thực hiện. Thay vào đó, cần lựa chọn nhà thầu hoặc tổng thầu đủ năng lực, giao thực hiện đồng bộ và chịu trách nhiệm cuối cùng về tiến độ, chất lượng, chi phí và hiệu quả.

Các hạng mục chuyên ngành có thể được tổ chức thực hiện thông qua hệ thống nhà thầu phụ. Tuy nhiên, theo doanh nghiệp này, vấn đề cốt lõi không nằm ở việc kiểm soát máy móc tỷ lệ giao thầu phụ, mà cần xác định rõ chủ thể thực sự quản lý, điều hành và chịu trách nhiệm cuối cùng đối với công việc được giao.

Từ đó, Đèo Cả kiến nghị phân biệt rõ việc sử dụng nhà thầu phụ để tổ chức, huy động nguồn lực với hành vi chuyển nhượng thầu, bán thầu. Nếu không làm rõ hai khái niệm này sẽ nảy sinh nghịch lý: một mặt đặt mục tiêu hình thành các tổng thầu lớn, mặt khác lại hạn chế chính khả năng tổ chức chuỗi nhà thầu và huy động nguồn lực - một trong những năng lực cốt lõi của tổng thầu.

Một vấn đề khác được Đèo Cả đặt ra là cần chuyển mạnh từ tư duy quản lý thủ tục sang quản lý kết quả, đồng thời xây dựng cơ chế phân bổ rủi ro hợp lý trong quá trình thực hiện hợp đồng.

Theo ông Bách, việc xác định trách nhiệm khi dự án phát sinh chi phí hoặc phải điều chỉnh hợp đồng cần căn cứ đầy đủ vào nguyên nhân, mức độ lỗi, thiệt hại và quan hệ nhân quả; đồng thời phân biệt rõ rủi ro khách quan, lỗi chủ quan và hành vi vi phạm pháp luật.

Đối với những dự án kéo dài nhiều năm, cần có cơ chế rà soát và phân chia rủi ro định kỳ, thay vì chờ đến khi phát sinh mới xử lý. Đặc biệt với hợp đồng EPC, trách nhiệm và rủi ro cần được phân định rõ theo từng khâu thiết kế, mua sắm và thi công.

Tổng Giám đốc Tập đoàn Đèo Cả nhấn mạnh, những kiến nghị trên không nhằm tạo cơ chế thuận lợi cho riêng một doanh nghiệp, mà hướng tới hình thành một thế hệ doanh nghiệp xây dựng Việt Nam đủ năng lực cạnh tranh quốc tế. Nhà nước tạo cơ chế, đặt ra tiêu chuẩn; doanh nghiệp phải tự đổi mới, đầu tư con người, công nghệ và chịu trách nhiệm về sản phẩm của mình.

Mục tiêu xa hơn là hình thành những doanh nghiệp Việt đủ năng lực đưa công nghệ, đội ngũ kỹ sư và kinh nghiệm tổ chức thi công ra thị trường quốc tế, đảm nhận các công việc có hàm lượng kỹ thuật cao như hầm, cầu, metro, đường sắt; qua đó tạo việc làm, nguồn thu ngoại tệ và từng bước xây dựng thương hiệu ngành xây dựng Việt Nam.

“Chúng tôi kiến nghị một cơ chế để doanh nghiệp có năng lực được giao việc, được cạnh tranh, được chịu trách nhiệm và được trưởng thành. Có việc để thực chiến thì mới có năng lực. Có năng lực thì mới làm chủ công nghệ. Làm chủ công nghệ thì mới có thể đi ra thế giới”, ông Nguyễn Lê Bách nhấn mạnh.

Hoàn thiện hành lang pháp lý cho cơ chế tổng thầu

Phản hồi các kiến nghị của Hiệp hội và doanh nghiệp, ông Trần Hào Hùng, Cục trưởng Cục Quản lý đấu thầu (Bộ Tài chính) cho biết cơ quan này đang nghiên cứu cơ chế tổng thầu, tổ hợp nhà thầu và nhà thầu quản lý để xem xét hoàn thiện trong dự thảo Luật Đấu thầu hoặc quy định tại Nghị định.

Theo đại diện Cục Quản lý đấu thầu, việc áp dụng các mô hình này là cần thiết, song Hiệp hội và doanh nghiệp cần tiếp tục làm rõ nội hàm, cơ chế vận hành, quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm của tổng thầu, tổ hợp nhà thầu, nhà thầu quản lý; đồng thời phân biệt với các hình thức đã được pháp luật hiện hành quy định như liên danh nhà thầu, hợp đồng EPC. Đây sẽ là cơ sở để cơ quan quản lý nghiên cứu, hoàn thiện hành lang pháp lý phù hợp.

Liên quan đến nhà thầu phụ và chuyển nhượng thầu, Cục trưởng Cục Quản lý đấu thầu cho biết dự thảo Luật Đấu thầu đang được hoàn thiện theo hướng làm rõ nội hàm hành vi chuyển nhượng thầu. Đáng chú ý, dự thảo đã bỏ quy định về tỷ lệ phần trăm (%) giá trị công việc giao cho nhà thầu phụ làm căn cứ xác định hành vi chuyển nhượng thầu.

Cục Quản lý đấu thầu sẽ tiếp tục trao đổi trực tiếp với Hiệp hội và các doanh nghiệp để làm rõ những vấn đề còn vướng mắc trước khi hoàn thiện dự thảo, báo cáo cấp có thẩm quyền.

Đại diện các bộ, ngành cũng cho rằng cần tiếp tục hoàn thiện quy định về nhà thầu phụ, chuyển nhượng thầu, liên danh, tổng thầu và nhà thầu quản lý theo hướng phân định rõ trách nhiệm, quyền hạn, phù hợp với thực tiễn triển khai các dự án lớn. Các ý kiến đồng thời ủng hộ nghiên cứu cơ chế tạo điều kiện để nhà thầu Việt Nam nâng cao năng lực, từng bước đảm nhận vai trò tổng thầu, tổng thầu EPC tại các dự án quy mô lớn.

Kết luận cuộc làm việc, Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc khẳng định Chính phủ sẽ tiếp tục đồng hành, tháo gỡ khó khăn, tạo môi trường thuận lợi để doanh nghiệp phát triển.

Các kiến nghị của Hiệp hội và doanh nghiệp phải được tiếp nhận, xử lý kịp thời, thực chất với tinh thần “rõ việc, rõ trách nhiệm, rõ kết quả”; những vấn đề liên quan đến cơ chế, chính sách hoặc vượt thẩm quyền cần chủ động nghiên cứu, đề xuất phương án, báo cáo cấp có thẩm quyền xem xét.

Phó Thủ tướng Thường trực nhấn mạnh cùng với hoàn thiện thể chế, cần nâng cao hiệu quả tổ chức thực thi, bảo đảm các quy định pháp luật vừa đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước, vừa phù hợp với thực tiễn và tạo thuận lợi cho hoạt động sản xuất, kinh doanh. Việc xử lý kiến nghị của doanh nghiệp phải hướng tới giải quyết thực chất, dứt điểm vấn đề, tránh chỉ viện dẫn chung chung các quy định pháp luật.

Đối với yêu cầu nâng cao năng lực doanh nghiệp xây dựng trong nước, Phó Thủ tướng yêu cầu các doanh nghiệp tiếp tục đổi mới mô hình quản lý, nâng cao năng lực quản lý dự án, đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ, cơ giới hóa, tự động hóa và BIM để nâng cao năng suất, từng bước làm chủ công nghệ. Các doanh nghiệp cũng cần tăng cường liên kết, chuyên môn hóa, phân công và hợp tác để đủ năng lực tham gia thực hiện các công trình trọng điểm, dự án lớn của quốc gia.

Cùng với công nghệ và năng lực quản trị, Phó Thủ tướng Thường trực yêu cầu phát triển nguồn nhân lực đáp ứng sự phát triển của khoa học, công nghệ. Nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp cần tăng cường phối hợp, gắn đào tạo với nhu cầu thực tế; trong đó doanh nghiệp chủ động xác định nhu cầu nhân lực, xây dựng đội ngũ kỹ sư, công nhân kỹ thuật đủ năng lực làm chủ máy móc và công nghệ hiện đại, góp phần nâng cao sức cạnh tranh của ngành xây dựng Việt Nam trong giai đoạn mới.