Một buổi công bố quyết định thanh tra của Thanh tra tỉnh Cao Bằng. Ảnh: TH

Từ thực tiễn công tác và nghiên cứu nghiệp vụ, ông Triệu Tường Lân, Trưởng phòng Nghiệp vụ 1, Thanh tra tỉnh Cao Bằng trao đổi về những thay đổi đang đặt ra đối với hoạt động thanh tra trong môi trường số.

Dữ liệu điện tử thay đổi cách tiến hành thanh tra

“Khi hoạt động quản lý nhà nước ngày càng được thực hiện trên môi trường số, nếu phương thức thanh tra vẫn chủ yếu dựa vào hồ sơ giấy và kiểm tra thủ công thì sẽ không khai thác được đầy đủ nguồn thông tin phục vụ thanh tra”, ông Triệu Tường Lân nhận định.

Nội dung này đã được luật hóa. Khoản 2 Điều 19 Luật Thanh tra năm 2025 quy định các hình thức thanh tra gồm thanh tra trực tiếp, thanh tra trực tuyến và thanh tra từ xa dựa trên dữ liệu điện tử.

Điều 32 Nghị định số 216/2025/NĐ-CP cũng quy định trách nhiệm cung cấp dữ liệu điện tử của đối tượng thanh tra; dữ liệu phải được xác nhận, xác thực và khi cần thiết được kiểm chứng, đối chiếu với bản gốc, bản chính hoặc bản sao y.

Theo ông Lân, những quy định này đồng thời đặt ra yêu cầu mới đối với Thanh tra viên: Không chỉ thu thập hồ sơ mà phải biết nhận diện, khai thác, phân tích và kiểm chứng dữ liệu điện tử.

Thực tế cho thấy sự khác biệt khá rõ. Năm 2010, khi thanh tra chuyên ngành về đo lường tại Công ty Điện lực Cao Bằng, Đoàn thanh tra phải lần theo sổ sách để kiểm tra hơn 100.000 phương tiện đo, khoanh vùng thiết bị hết hạn rồi kiểm tra thực địa, có trường hợp phải trèo từng cột điện để xem tem, kẹp chì.

Đến năm 2014, khi doanh nghiệp sử dụng phần mềm quản lý, thông tin về phương tiện đo được quản lý đến từng vị trí, thời hạn kiểm định, giúp Đoàn thanh tra nhanh chóng xác định những phương tiện đo có chứng chỉ kiểm định đã hết hiệu lực.

“Công nghệ không chỉ giúp giảm thời gian kiểm tra mà còn thay đổi cách chúng ta tổ chức một cuộc thanh tra, từ tìm kiếm thủ công sang khai thác dữ liệu có cấu trúc, từ kiểm tra dàn trải sang khoanh vùng những nội dung cần làm rõ”, ông Lân nói.

Phòng Nghiệp vụ 1, Thanh tra tỉnh Cao Bằng xác minh giải quyết khiếu nại tại thực địa. Ảnh: TH

Từ dữ liệu điện tử đến chứng cứ thanh tra

Theo ông Lân, giá trị của dữ liệu điện tử không chỉ ở việc cung cấp thêm thông tin mà còn ở khả năng hỗ trợ phát hiện, kiểm chứng dấu hiệu vi phạm.

Năm 2025, trong cuộc thanh tra đột xuất về an toàn bức xạ tại một cơ sở y tế theo đơn tố cáo của công dân, Đoàn thanh tra khai thác dữ liệu từ ứng dụng quản lý bệnh án. Thông tin trong hệ thống cho thấy thiết bị X-quang đo mật độ xương đã được sử dụng trước khi cơ sở thực hiện nghĩa vụ khai báo và cấp phép theo quy định của Luật năng lượng nguyên tử. Dữ liệu thu thập từ hệ thống của đơn vị đã đủ căn cứ để kết luận và xử lý vi phạm.

Tháng 4/2026, trong một cuộc kiểm tra tại 4 UBND phường, xã, việc truy cập hệ thống iOffice cũng giúp Đoàn kiểm tra kiểm chứng thời điểm ban hành một số kế hoạch về phòng, chống tham nhũng. Qua dữ liệu trên hệ thống, Đoàn xác định một số kế hoạch mới được xây dựng, ban hành trong ngày để đối phó với Đoàn kiểm tra, không đúng thời hạn như tài liệu được cung cấp.

Tuy nhiên, ông Lân phân tích: “Dữ liệu điện tử có thể cung cấp những thông tin mà hồ sơ được xuất trình tại thời điểm thanh tra chưa phản ánh hết. Nhưng muốn sử dụng dữ liệu làm chứng cứ thì phải kiểm soát được nguồn dữ liệu, tính xác thực, tính nguyên vẹn và mối liên hệ với nội dung cần chứng minh”.

Theo chia sẻ của ông Lân, dữ liệu điện tử có tính dễ thay đổi, xóa, sửa và phụ thuộc vào thiết bị, phần mềm, hệ thống lưu trữ. Vì vậy, quá trình thu thập và sử dụng chứng cứ phải bảo đảm tính khách quan, tính liên quan và tính hợp pháp; đồng thời cần có các biện pháp kỹ thuật để bảo vệ tính nguyên vẹn của dữ liệu.

Ông Triệu Tường Lân, Trưởng phòng Nghiệp vụ 1, Thanh tra tỉnh Cao Bằng. Ảnh: TH

Đổi mới từ quy trình đến người làm thanh tra

Từ yêu cầu trên, ông Lân cho rằng chuyển đổi phương thức thanh tra dựa trên dữ liệu phải bắt đầu từ việc chuẩn hóa quy trình nghiệp vụ.

“Trước hết phải có quy trình chuẩn về thu thập chứng cứ số, từ lập biên bản, niêm phong thiết bị công nghệ thông tin, trích xuất dữ liệu đến bảo quản, phân tích, bảo đảm dữ liệu không bị thay đổi từ khâu thu thập đến khi sử dụng.”

Đây cũng là nhóm giải pháp đầu tiên ông Lân đề xuất, cùng với tăng cường kết nối, chia sẻ dữ liệu liên ngành để cơ quan thanh tra có thể đối chiếu nhiều nguồn thông tin, phát hiện bất thường và lựa chọn chính xác hơn nội dung cần kiểm tra.

Bên cạnh đó, ông Lân đề xuất đầu tư các công cụ chuyên dụng phục vụ khôi phục dữ liệu đã xóa, phân tích dữ liệu kế toán lớn, phân tích mối quan hệ; đồng thời đào tạo lực lượng “Thanh tra viên công nghệ” có kiến thức về chứng cứ điện tử, an ninh mạng và phân tích dữ liệu.

“Công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi đi cùng với năng lực của người làm thanh tra. Thanh tra viên phải được trang bị kiến thức và kỹ năng để khai thác, phân tích, kiểm chứng dữ liệu điện tử; trong mỗi Đoàn thanh tra cần có cán bộ am hiểu về công nghệ thông tin để hỗ trợ tác nghiệp”, ông Lân đề xuất.

Ông Lân chia sẻ thêm, thực tế nhiều Trưởng đoàn thanh tra, Thanh tra viên có kinh nghiệm nghiệp vụ truyền thống nhưng còn hạn chế về kỹ năng điều tra kỹ thuật số (Digital Forensics).

Từ góc nhìn của người trực tiếp làm nghiệp vụ, ông Lân cho rằng ứng dụng công nghệ số và khai thác dữ liệu điện tử làm chứng cứ không còn là giải pháp tình thế. Đổi mới từ “kiểm tra thủ công” sang thanh tra dựa trên dữ liệu đòi hỏi thay đổi đồng bộ từ quy trình nghiệp vụ, kết nối dữ liệu, công cụ kỹ thuật đến năng lực Thanh tra viên.

Đây cũng là hướng tiếp cận để Thanh tra tỉnh Cao Bằng từng bước đổi mới phương thức thanh tra, phù hợp với yêu cầu của hoạt động quản lý nhà nước trong môi trường số.