Quảng Ngãi mở rộng mạng lưới công chứng về cơ sở. Ảnh: quangngai.gov.vn

Từ công chứng đô thị đến dịch vụ pháp lý gần dân

Việc UBND tỉnh Quảng Ngãi ban hành danh mục địa bàn cấp xã được thành lập văn phòng công chứng theo loại hình doanh nghiệp tư nhân đang thu hút sự quan tâm lớn, đặc biệt khi phần lớn địa bàn nằm ở khu vực miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và khu vực III.

Nhìn ở góc độ quản lý, đây không đơn thuần là câu chuyện “mở thêm văn phòng công chứng”, mà là bước dịch chuyển đáng chú ý của dịch vụ pháp lý từ đô thị xuống cơ sở. Trong nhiều năm, hoạt động công chứng chủ yếu tập trung tại TP Quảng Ngãi (cũ) hoặc trung tâm các huyện cũ trước đây đông dân cư. Với người dân miền núi, mỗi lần thực hiện thủ tục liên quan đến đất đai, ủy quyền, thừa kế hay vay vốn thường phải đi quãng đường xa, tốn nhiều thời gian và chi phí.

Sau quá trình sáp nhập đơn vị hành chính, địa bàn cấp xã rộng hơn, khoảng cách giữa các khu dân cư với trung tâm hành chính cũng kéo dài hơn. Trong khi đó, nhu cầu giao dịch dân sự lại tăng lên cùng với quá trình phát triển hạ tầng, đầu tư và biến động đất đai ở nhiều khu vực miền núi.

Đáng chú ý, nhiều địa bàn trong danh mục thành lập văn phòng công chứng nằm ở các khu vực đang có tốc độ phát triển mới như Măng Đen, Ngọc Linh hay các vùng du lịch sinh thái, dược liệu. Khi các giao dịch dân sự, chuyển nhượng đất đai phát sinh ngày càng nhiều, việc bổ sung hạ tầng pháp lý được xem là yêu cầu thực tế nhằm giảm rủi ro và tạo môi trường giao dịch minh bạch hơn.

Ở góc độ rộng hơn, động thái này cho thấy tư duy quản lý đang dần chuyển từ việc tập trung dịch vụ công tại đô thị sang tiếp cận “pháp lý gần dân”, tương tự cách mở rộng hạ tầng giao thông, y tế hay giáo dục xuống vùng khó khăn.

Người dân miền núi xã Măng Đen, Quảng Ngãi sẽ được tiếp cận dịch vụ công chứng gần buôn làng mình. Ảnh: MN

Người dân miền núi được lợi gì?

Lợi ích dễ thấy nhất là giảm áp lực đi lại cho người dân. Với nhiều xã miền núi, một chuyến đi xuống trung tâm huyện trước đây để công chứng giấy tờ có thể mất gần cả ngày, chưa kể chi phí xăng xe, ăn ở hoặc thời gian chờ đợi.

Khi dịch vụ công chứng được đưa xuống gần địa bàn dân cư hơn, các giao dịch như chuyển nhượng đất đai, cho tặng tài sản, khai nhận thừa kế, ủy quyền hay vay vốn ngân hàng sẽ thuận lợi hơn. Điều này đặc biệt có ý nghĩa với người lớn tuổi, hộ đồng bào dân tộc thiểu số hoặc người dân ở các khu vực giao thông còn khó khăn.

Một điểm đáng chú ý khác là khả năng hạn chế giao dịch “giấy tay”. Thực tế tại nhiều vùng nông thôn, miền núi, không ít giao dịch dân sự vẫn được thực hiện theo hình thức viết tay do khoảng cách xa trung tâm công chứng hoặc ngại thủ tục. Điều này tiềm ẩn nguy cơ phát sinh tranh chấp, khiếu kiện về sau.

Khi hệ thống công chứng được mở rộng, các giao dịch dân sự có thêm điều kiện thực hiện đúng quy định pháp luật, góp phần giảm rủi ro pháp lý cho người dân. Đồng thời, việc xác lập quyền tài sản rõ ràng cũng tạo điều kiện thuận lợi hơn cho tiếp cận tín dụng, thế chấp, đầu tư sản xuất và phát triển kinh tế hộ gia đình.

Ở tầm dài hạn, công chứng không chỉ là thủ tục hành chính mà còn là một phần của môi trường pháp lý phục vụ phát triển. Một thị trường đất đai minh bạch hơn, giao dịch dân sự rõ ràng hơn cũng giúp địa phương thuận lợi hơn trong thu hút đầu tư và quản lý trật tự xã hội.

Cũng xuất hiện khó khăn thách thức giữa việc văn phòng công chứng cân đối tài chính và bảo đảm nhân sự chuyên môn. Ảnh: MN

Bài toán không dễ: Mở được nhưng vận hành ra sao?

Dù vậy, việc mở rộng văn phòng công chứng xuống miền núi cũng đặt ra không ít thách thức.

Khác với khu vực đô thị, các địa bàn miền núi thường có mật độ dân cư thấp, lượng giao dịch dân sự không quá lớn. Trong khi đó, văn phòng công chứng tư nhân phải tự cân đối tài chính, tự vận hành bộ máy và bảo đảm nguồn nhân lực chuyên môn. Đây là bài toán không dễ nếu lượng hồ sơ phát sinh chưa đủ ổn định.

Một khó khăn khác là thu hút công chứng viên về vùng sâu, vùng xa. Điều kiện đi lại, sinh hoạt, môi trường làm việc và thu nhập tại miền núi có thể chưa đủ hấp dẫn so với khu vực đô thị. Nếu thiếu nhân lực có chuyên môn, chất lượng dịch vụ công chứng sẽ bị ảnh hưởng.

Ngoài ra, hoạt động công chứng hiện phụ thuộc khá lớn vào dữ liệu đất đai, hồ sơ địa chính và sự kết nối giữa ngành tư pháp với cơ quan tài nguyên môi trường. Nếu hệ thống dữ liệu chưa đồng bộ hoặc cập nhật chậm, việc xác minh hồ sơ có thể kéo dài, phát sinh rủi ro pháp lý.

Chính vì vậy, bên cạnh mở rộng địa bàn thành lập văn phòng công chứng, vấn đề quan trọng là bảo đảm chất lượng vận hành thực tế. Từ nhân sự, điều kiện hoạt động, khả năng tiếp cận dữ liệu đến kiểm soát quy trình chuyên môn đều cần được tính toán kỹ nhằm bảo đảm an toàn pháp lý cho người dân.

Có thể thấy, đưa công chứng xuống miền núi không chỉ là thêm một địa chỉ giao dịch hành chính. Nếu được triển khai hiệu quả, đây sẽ là bước đi giúp pháp luật đến gần hơn với người dân vùng sâu, vùng xa, góp phần tạo nền tảng pháp lý ổn định cho phát triển kinh tế - xã hội địa phương. Và phía sau mỗi văn phòng công chứng được mở ra, điều người dân chờ đợi không chỉ là một con dấu, mà còn là cơ hội tiếp cận công bằng hơn với các dịch vụ pháp lý thiết yếu.