Một tấm áp phích kêu gọi phòng, chống tham nhũng ở Uganda với nội dung “Tham nhũng là chết. Hãy dừng ngay lại”. (Ảnh: Futureatlas)

Nhiều nhà bình luận đã hóm hỉnh đưa ra lời khuyên đơn giản cho các quan chức Uganda: “Hãy biển thủ công quỹ nếu có thể”. Còn với EU, các nhà bình luận cho rằng, do EU tiếp tục đổ tiền tài trợ (mà không kiểm soát) để hỗ trợ phát triển cho những quốc gia có “tiền sử tham nhũng”, nên họ đã gián tiếp tạo điều kiện cho các quan chức ở Uganda vô tư sử dụng nguồn tài chính dồi dào này để mua sắm nhà cửa và các loại xe hơi sang trọng đời mới. Đó cũng là nguyên nhân của hàng loạt bê bối biển thủ công quỹ (chủ yếu từ nguồn tài trợ của EU) liên tiếp xảy ra ở Uganda trong năm qua. Chỉ tính riêng ở một tỉnh phía Bắc Uganda (được nhận tài trợ của EU để phục hồi sau một cuộc xung đột vũ trang), số tiền bị biển thủ chắc chắn không dưới 10 triệu euro (khoảng hơn 13,1 triệu USD).

Hầu hết các vụ tham nhũng nghiêm trọng tại Uganda đều có dính líu tới những người đứng đầu các bộ, ngành, những người đại diện cho Chính phủ Uganda, những người đang ngày đêm cho tiền tài trợ vào túi riêng của mình. Trong khi đó, các nhà tài trợ lại gần như chẳng có trách nhiệm (hoặc có thể không kiểm soát được) với “núi” tiền mà họ đã bỏ ra để hỗ trợ Uganda. Họ chỉ biết kiên trì tài trợ cho một Chính phủ có quá nhiều bê bối (có bằng chứng xác thực) và tình trạng biển thủ nguồn quỹ từ những nước tài trợ đang không ngừng gia tăng.

Anh, Đan Mạch, Hà Lan, Na Uy mới đây đã thông qua lệnh tạm dừng mọi khoản trợ cấp tài chính với tổng trị giá 220 triệu euro (gần 290 triệu USD) để yêu cầu Chính phủ Uganda điều tra một số vụ bê bối biển thủ tiền tài trợ của cộng đồng quốc tế.

Gói cứu trợ trị giá hàng chục triệu USD được EU tài trợ phục hồi kinh tế cho một số tỉnh nghèo nhất của Uganda đã bị các quan chức nước này biển thủ gần một nửa.

Nhiều nhà bình luận cho rằng, thật ngạc nhiên khi thấy châu Âu - dù đang phải chống đỡ với cuộc khủng hoảng suy thoái tồi tệ, nhiều người dân châu Âu cũng thất nghiệp, đói ăn - lại sẵn sàng “mở hầu bao” để tài trợ cho một quốc gia châu Phi nghèo đói nhưng lại “giàu thành tích” tham nhũng, biển thủ công quỹ.

Những nguồn quỹ bị biển thủ ở Uganda là những nguồn tiền được tài trợ cho ngân sách quốc gia, là số tiền được chuyển trực tiếp cho một Chính phủ.

Uganda là một trong những quốc gia cần được tài trợ, hỗ trợ về mặt tài chính để phục hồi và phát triển nền kinh tế của nước này, cho dù có phải chấp nhận một sự tác động ảnh hưởng tới chính trị từ bên ngoài, dù chỉ là trên giấy tờ.

Còn nhớ, những năm 90 của thế kỷ trước, Uganda trở thành quốc gia châu Phi đầu tiên được hưởng trợ cấp tài chính từ Ngân hàng Thế giới. Đó được coi là cách mà cộng đồng thế giới “thưởng công” cho Tổng thống Uganda khi đó là Yoweri Museveni vì đã có thành tích tạo ra một sự ổn định của nền kinh tế vĩ mô. Thế nhưng, ở thời kỳ đó, Tổng thống Yoweri Museveni đã điều hành đất nước Uganda trong suốt 27 năm, và những vụ tham nhũng, biển thủ công quỹ lại diễn ra như “cơm bữa”.

Như vậy, những khoản hỗ trợ tài chính của EU hay của cộng đồng quốc tế cho Uganda đã không phát huy hiệu quả như những dự tính ban đầu. Mặc dù vậy, châu Âu vẫn mở “hầu bao” với gói trợ cấp cho Uganda trong năm qua lên tới 1,6 tỷ euro (hơn 2,1 tỷ USD) để trợ giúp nước này phát triển. Để rồi, theo một quan chức của EU, cứ mỗi lần chuyển tiền là một lần EU phải chứng kiến số tiền đó “lặn mất tăm”.

Trong khi đó, đại đa số người dân Uganda, những người đáng lẽ là đối tượng được hưởng lợi trực tiếp từ những gói tài trợ này, lại hoàn toàn không đồng ý chút nào với kiểu hỗ trợ tài chính một cách “đầy phóng khoáng” của châu Âu trong thời gian qua. Theo đại đa số người dân Uganda, những quốc gia, tổ chức quốc tế tài trợ cho Uganda cần theo sát những chương trình, mục tiêu cụ thể của từng gói tài trợ mà họ trợ giúp cho Uganda. Nếu không, những nguồn tài trợ của cộng đồng quốc tế, của châu Âu, của Quỹ Thế giới Chống Sida, bệnh lao và bệnh sốt rét sẽ bị các quan chức nước này “nuốt” hết.

Tháng 10/2012, Chính phủ Uganda đã phải quyết định tạm dừng chi trả lương hưu cho khoảng 60 nghìn người để điều tra vì nghi ngờ có tới hơn 1.000 người hưu trí trong danh sách trả lương hưu của Chính phủ là “hưu trí ma”.

Kết quả, 1.000 người “hưu trí ma” đã bị gạch khỏi danh sách, ngân sách Uganda tiết kiệm được khoản chi đáng kể. Thế nhưng, chẳng có ai bị xử lý hình sự.

Các nhà tài trợ được quyền giám sát những chương trình mà họ tài trợ. Nếu không, các bộ trưởng, quan chức Chính phủ Ugandan sẽ tiếp tục “tung hoành”. Họ sẽ mua xe hơi đời mới, sẽ xây biệt thự, nhà lầu. Nhiều hơn nữa, họ có thể đưa cả gia đình đi du lịch ở những “thiên đường ăn chơi”, hoặc đầu tư xây dựng, mua những cửa hàng, những trung tâm thương mại ở những thành phố trung tâm kinh tế sầm uất nhất Uganda, sau đó để cho vợ con họ đứng tên làm chủ và thoải mái kiếm tiền cho một cuộc sống vương giả dài lâu, bất chấp đại đa số người dân Uganda đang ngày đêm chật vật mưu sinh.

Việc biển thủ công quỹ trong đội ngũ quan chức chính quyền Uganda không còn là điều mới mẻ. Bởi đơn giản, Chính phủ tiếp tục bỏ bê không giám sát, để mặc quan chức hoành hành bòn rút ngân sách, trong khi các nhà tài trợ cũng chẳng có ý kiến gì về việc cắt giảm nguồn tài trợ phong phú, dồi dào cho sự phát triển của Uganda. Dó đó, kinh tế Uganda vẫn chẳng thể phát triển, nhưng tham nhũng thì lại được dịp sinh sôi nảy nở như nấm sau mưa. Nhiều nhà bình luận cho rằng, tham nhũng ở Uganda chỉ giảm khi nguồn tài trợ bị cắt giảm, hay nói một cách đơn giản, đó là khi chẳng còn nhiều tiền để mà biển thủ.

Các nguồn tài trợ chưa bị dừng, các quan chức vẫn chưa dừng tham nhũng. Chưa có ai bị xử lý hình sự vì tội tham nhũng thì tệ nạn này vẫn tiếp tục sinh sôi, phát triển. EU và cộng đồng quốc tế vẫn mất tiền, Chính phủ Uganda vẫn tiếp tục nhận tiền, nhưng đại đa số người dân Uganda thì chẳng được hưởng lợi gì từ những nguồn tài trợ này nếu EU không có biện pháp kiểm soát nguồn tài trợ, và nếu Chính phủ Uganda không có những biện pháp trừng phạt nghiêm khắc đối với những kẻ tham nhũng.

Nhật Minh