Ảnh minh họa - Tham nhũng không biết “sợ”

Ở những quốc gia mà các biện pháp, giải pháp phòng, chống tham nhũng (CTN) yếu ớt, thậm chí không có thì tham nhũng sẽ thống trị đời sống kinh tế, chính trị và là công cụ phân chia quyền lực và sự giàu sang. Tham nhũng có thể làm cho toàn bộ bộ máy công quyền bị đình trệ. Và, mặc dù giới lãnh đạo luôn bày tỏ quan điểm căm ghét nạn tham nhũng cũng như tìm mọi cách để chống lại tham nhũng bằng tất cả sức mạnh của thể chế, nhưng khi tham nhũng đã trở thành một tệ nạn có hệ thống, trở thành một “xã hội” ngoài lề thì mọi cố gắng trong cuộc chiến CTN sẽ bị cản trở và bị hạn chế đi rất nhiều.

Tham nhũng làm băng hoại đạo đức, làm hoại tử xã hội và thâm nhập sâu sắc vào hệ thống các cấp chính quyền, thậm chí ngay cả những cơ quan quyền lực cao nhất đấu tranh chống lại tham nhũng cũng bắt đầu xuất hiện ngày càng nhiều tế bào ung nhọt tham nhũng. Chính vì vậy, chính quyền ngày càng đánh mất đi sự tin cậy từ phía người dân. Còn tham nhũng thì không ngừng khuếch đại và ngày càng trở nên chiếm ưu thế hơn. Nó vượt lên trên cả những chương trình hành động CTN. Thế nên, khi tham nhũng trở thành một “xã hội” bên lề, người dân không còn cách nào khác, phải tự mình thiết lập những cơ chế để tự bảo vệ trước sự xâm lăng của nạn tham nhũng.

Tham nhũng - “Ông nói gà, bà nói vịt”

Tham nhũng ở Algeria hiện đang trở thành trung tâm của những cuộc tranh luận gay gắt giữa các cơ quan, tổ chức.

Trong một cuộc họp Chính phủ mới đây, Tổng Giám đốc Hải quan Algeria Mohamed Abdou Bouderbala tuyên bố rằng: Tham nhũng trong các lĩnh vực nói chung và trong ngành Hải quan nói riêng hiện không đáng kể. Không có gì là bất thường và không có vụ tham nhũng nào là lớn cả!

Thế nhưng, cũng trong cuộc họp này, Bộ trưởng Tài chính Algeria Karim Djoudi đã “bật” lại khi khẳng định: Không ai có thể phủ nhận rằng, đang có rất nhiều thiếu sót trong lĩnh vực CTN. Không ai có thể phủ nhận về sự tồn tại của tham nhũng và hiện có rất nhiều việc cần phải làm để CTN.

Thật chéo ngoe, trong khi người đứng đầu ngành Hải quan ra sức bảo vệ quan điểm “tham nhũng không đáng kể” thì Bộ trưởng Tài chính lại đưa ra quan điểm không thể phủ nhận về tai họa tham nhũng đang ảnh hưởng đến mọi lĩnh vực. Thậm chí, mức độ “dân chủ hóa tham nhũng” đang xuất hiện ngày càng nhiều trong các cuộc họp, nghị quyết chính trị.

Khó có thể khẳng định được rằng, ngành Hải quan không bị ảnh hưởng bởi nạn tham nhũng, khi mà người ta thấy ở bất cứ đâu trên lãnh thổ Algeria, hàng giả bán tràn ngập trong các cửa hàng, siêu thị. Nhưng, cũng thật không công bằng nếu cho rằng các quan chức, nhân viên hải quan không CTN.

Để chứng minh cho tình trạng tham nhũng này, mới đây, trong một báo cáo tổng kết của một tổ chức phi chính phủ chuyên nghiên cứu thị trường cho thấy, hàng giả (thậm chí có mặt hàng có thể gây chết người) đang được bán một cách công khai, chính thức trong các cửa hàng, siêu thị ở Algeria. Phụ tùng và phụ kiện có nguồn gốc không rõ ràng (cũng có thể gây chết người) cũng được bày bán ngang nhiên ở khắp mọi nơi. Đó là chưa kể đến các loại mỹ phẩm, vốn vẫn được bán nhan nhản ở khắp nơi, bán công khai giữa “thanh thiên bạch nhật” mà chẳng thấy cơ quan quản lý nào kiểm tra, xử lý.

Theo thống kê chưa đầy đủ, tính đến nay, tổng lượng hàng hóa nhập khẩu trị giá lên tới hơn 46 tỷ USD đã được hải quan Algeria cho phép thông quan, bao gồm cả những sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ và những sản phẩm giả mạo. Số lượng hàng giả mạo này, chắc chắn sẽ không thể nhập khẩu vào được nếu không có sự cho phép của lực lượng hải quan tại các bến cảng và sân bay.

Phủ nhận thực tế và cố gắng che giấu nó, đó cũng là một trong những nguyên nhân đang làm gia tăng tình trạng tham nhũng. Nói như Bộ trưởng Tài chính Algeria Karim Djoudi, CTN ở Algeria hiện đang thiếu những nỗ lực quyết liệt, và tham nhũng đang ngày càng trở nên nguy hiểm. Nếu tham nhũng không được xử lý một cách quyết liệt, nghiêm túc thì sẽ chẳng có lý do gì để hy vọng vào một sự đổi thay ở đất nước này.

Chống tham nhũng - Thụ động

Nông dân, công nhân, viên chức và quan chức, gần như vô thức đều hiểu rằng, chỉ có hành vi tham nhũng là sản sinh ra những sản phẩm hữu hình. Mặc dù căm ghét phải hối lộ đối với những người có quyết định, những người có quyền lực, nhưng người dân chẳng còn có sự lựa chọn nào khác. Hoặc họ phải làm vậy, hoặc họ chẳng nhận được bất cứ thứ gì. Như vậy, chẳng có sự lựa chọn, và đương nhiên, người dân không thể làm gì được khác. Hệ quả, có đến hơn 90% công dân áp dụng thái độ “phản ứng thụ động” bằng cách hối lộ và chấp nhận tham nhũng.

Trong những năm qua, Algeria liên tục phải đối mặt với sự bùng phát không ngừng của nạn tham nhũng, thông qua chính những quyết sách, kế hoạch vĩ mô không thuận lòng dân như: Phân phối nhà ở miễn phí cho các quan chức bậc trung, hệ thống cung cấp y tế bất hợp lý, đề bạt cán bộ vào những vị trí cấp cao gần như là chỉ định, cấp phát ngân sách với một khung thủ tục kiểm soát lỏng lẻo. Tất cả như “tạo điều kiện” cho tham nhũng phát triển.

Như vậy, để tham nhũng phát triển dường như dễ hơn rất nhiều so với đấu tranh chống lại nó. Khi tham nhũng đã sinh sôi nảy nở thì việc kiểm soát nó là rất khó khăn, nan giải. Chỉ có những chính sách cải tổ sâu sắc cả về chính trị, kinh tế, xã hội mới mong cắt giảm được tận gốc tệ nạn này.

Vì vậy, để CTN, Chính phủ Algeria đã đưa ra áp dụng rất nhiều biện pháp trên tất cả phương diện, lĩnh vực. Các nhà khoa học cho biết, nghiên cứu về hiện tượng tham nhũng đã thực sự ngạc nhiên khi phát hiện ra sự “bám rễ” của tham nhũng trong xã hội. CTN chính là chống sự liên minh gian lận giữa các nghiệp đoàn, các đảng phái chính trị, các tổ chức đã và đang tồn tại trong những liên minh phức tạp đầy tính vụ lợi. CTN là chống những liên minh luôn bày tỏ thái độ phản đối các chính sách cải tổ tạo nên sự bất lợi cho họ, chống lại mọi hành vi phủ nhận việc thành lập những tiêu chí cụ thể trong quá trình sử dụng và đề bạt cán bộ, quan chức, đặc biệt là cấp lãnh đạo chính quyền, chống lại những tổ chức, liên minh đang ra sức bảo vệ một cá nhân hay tập thể nào đó mà không cần biết, chính những cá nhân, tập thể đó đang “cổ vũ” tham nhũng.

Tham nhũng đã khiến khối lượng không nhỏ hàng giả được thông quan nhập cảnh vào Algeria.

Làm thế nào chống tham nhũng hiệu quả?

Các chuyên gia nhấn mạnh: Không thể CTN mà không loại bỏ tận gốc rễ tệ nạn này. Thế nhưng, cách thức nào có thể được sử dụng để CTN hiệu quả nhất?

Cách thức được cho là tối ưu nhất để giảm đáng kể nạn tham nhũng trong một quốc gia, đó là để thị trường tự phân phối hàng hóa và những dịch vụ liên quan. Hệ thống này tất nhiên không phải là hoàn hảo. Nhà nước có thể can thiệp để trợ giúp những người dân có mức sống thấp nhất có thể trang trải được cho những nhu cầu tối thiểu của họ. Nhưng, những hành động này phải làm cho thị trường phát triển tốt hơn chứ không phải làm giảm hay hạn chế nó.

Có một thực tế là, ở những thị trường mà ít có sự can thiệp của Nhà nước như muối, vàng và một số mặt hàng khác thì lại ít có hiện tượng tham nhũng, hối lộ. Tuy nhiên, chủ nghĩa bình quân lại luôn được duy trì nhằm bảo vệ sự nguyên trạng, ổn định. Như vậy, không hề có chút mâu thuẫn nào giữa việc giảm tham nhũng và loại bỏ bất bình đẳng.

Thực tế cũng cho thấy, gần như không thể loại bỏ tham nhũng nếu người ta vẫn tiếp tục ngăn cản thị trường bằng cách điều tiết sự thông thương hàng hóa, sự tương tác giữa người mua và người bán. Nhiều khi chúng ta nghĩ rằng, trong một giới hạn nào đó, có thể trợ cấp trực tiếp một vài sản phẩm tối thiểu, nhưng chính sự phân phối mang tính hành chính này lại làm nảy sinh tham nhũng và không ai có thể làm được gì để chống lại nó.

Cách thức thứ hai có thể làm giảm tham nhũng, đó là công khai minh bạch. Từ lâu nay vẫn tồn tại một vấn đề mà chưa ai có thể xác định được một cách chính xác, đó là tham nhũng có khác “được hưởng những đặc quyền, đặc lợi” hay không? Chẳng hạn, trong quá trình bổ nhiệm các cấp lãnh đạo hoặc các quan chức cấp cao trong bộ máy Nhà nước, gần như không có một tiêu chí cụ thể nào được áp dụng.

Nếu một quan chức lãnh đạo cấp cao được đề bạt, nhưng trong thời gian đầu không phát huy năng lực, người ta thường không loại bỏ ngay người kém năng lực này mà cho phép “học hỏi, rút kinh nghiệm và phấn đấu hoàn thành nhiệm vụ trong thời gian tới”. Tức là, khi đã bổ nhiệm quan chức vào một vị trí nào đó, dù không hợp lý và không hiệu quả, nhưng thường không ai muốn thừa nhận sự thất bại trong quá trình bổ nhiệm.

Chính vấn đề này đã làm nảy sinh tham nhũng. Khi một người có quyền uy, có tầm ảnh hưởng rất lớn trong phạm vi điều hành của mình thì họ bắt đầu nghĩ đến chuyện “buôn bán chức quyền”. Họ sẵn sàng bán vị trí A, vị trí B (thường là những vị trí mang lại nguồn thu nhập hấp dẫn) cho những người không đủ năng lực đảm đương công việc, nhưng lại thừa tiền để mua những vị trí đó. Để rồi, nếu có xảy ra chuyện, họ cũng sẵn sàng cho phép những quan chức dưới quyền “tiếp tục học hỏi, rút kinh nghiệm”. Và cứ thế, họ tiếp tục đưa ra những quyết định quan trọng mà không cần để ý đến nguyên tắc công khai minh bạch, chẳng cần biết đến những quy định giám sát, kiểm toán. Như vậy, có khác nào, họ đang “nuôi dưỡng” tham nhũng.

Cách thức hiệu quả tiếp theo CTN, đó là quyền tiếp cận thông tin của rất nhiều cơ quan độc lập như báo chí, các tổ chức phi chính phủ, các nhà nghiên cứu, công đoàn, các đảng phái chính trị… Chắc chắn, có nhiều thông tin cần phải bảo vệ bí mật như an ninh - quốc phòng, các vụ điều tra chưa có kết luận… Tuy nhiên, để giảm thiểu tham nhũng, không chỉ cần những thủ tục, quá trình rõ ràng, minh bạch và không ngừng cải thiện tiêu chí đó mà còn cần bảo đảm quyền tiếp cận thông tin cho tất cả mọi người. Điều đó có nghĩa là, cần huy động tối đa người dân và các tổ chức phi chính phủ cùng tham gia vào cuộc chiến CTN. Họ phải cảm thấy như là một phần không thể thiếu của các tổ chức, đơn vị liên quan và cảm thấy có quyền phải tham gia CTN.

Việc sử dụng tối đa các quy tắc thị trường, những tiêu chí cụ thể để bổ nhiệm cán bộ, quyền tiếp cận thông tin với sự tham gia của người dân, của các tổ chức phi chính phủ chuyên về lĩnh vực CTN sẽ làm giảm thiểu tham nhũng chứ chưa thể loại trừ được tệ nạn này.
Ngoài ra, một hệ thống các cơ quan trấn áp quyết liệt, một hệ thống pháp luật thật mạnh để răn đe, xử lý tham nhũng cũng là rất cần thiết trong cuộc chiến chống lại tham nhũng.

Truyền thông và hệ thống giáo dục cũng đóng một vai trò quan trọng trong cuộc chiến CTN. Bằng cách giảm thiểu quyền hạn của các quan chức quan liêu, cùng với những thông tin xác thực do quần chúng nhân dân cung cấp, có thể tạo ra hàng nghìn biện pháp hữu hiệu khác nhằm loại trừ nạn tham nhũng.

Trong khi chờ đợi các cách thức CTN hiệu quả được áp dụng triệt để thì cũng không nên ngạc nhiên khi tình trạng tham nhũng vẫn tiếp tục tồn tại và trở thành “bình thường” ở một đất nước mà tham nhũng bị lên án một cách kịch liệt theo truyền thống “Ả rập - Hồi giáo”.

Với các biện pháp loại trừ tham nhũng chưa đủ mạnh, chưa thực sự phát huy hiệu quả; quá trình bén rễ ăn sâu và phát triển của tham nhũng tiếp tục tồn tại, tham nhũng sẽ vẫn là vấn nạn trong những năm tiếp theo ở Algeria.

Song Minh