Đại sứ EU tại Kenya Simon Mordue tặng thiết bị bảo hộ cá nhân cho các quan chức vùng biên giới Kenya tiếp giáp với Uganda tại thị trấn Busia. Ảnh: Tonny Omondi/Nation Media Group

Đại dịch Covid-19 vẫn là một vấn đề sinh tử khi số ca nhiễm bệnh và tử vong vẫn đang gia tăng. Trong khi, phần lớn người dân Kenya quay cuồng với những tác động của dịch bệnh, vẫn có một nhóm người đang thông đồng để trục lợi từ tiền nộp thuế và các khoản tiền hỗ trợ, cho vay. Từ đó, dẫn tới nguy cơ dịch bệnh lan rộng cao hơn và làm suy yếu những nỗ lực phục hồi sức khỏe của những người bị nhiễm.

Theo bà Sheila Masinde, quyền Giám đốc Điều hành Tổ chức Minh bạch Quốc tế Kenya (TI Kenya), đất nước này đã phải đối mặt với các báo cáo ngày càng tăng liên quan việc mua sắm không thường xuyên các mặt hàng quan trọng ứng phó Covid-19 như đồ bảo hộ, với quan ngại thiếu về số lượng, kém về chất lượng, mặc dù được mua với giá cao chót vót.

Một lần nữa, TI Kenya kêu gọi nâng cao minh bạch, trách nhiệm giải trình đối với các quỹ được phân bổ cho những nỗ lực ứng phó Covid-19. Không chỉ có ý nghĩa vô cùng to lớn với cuộc đấu tranh chống đại dịch hiện tại, điều này cũng sẽ quyết định tới khả năng phục hồi sau cuộc khủng hoảng của đất nước.

Theo bà Sheila Masinde, để tìm ra "vắc xin" ngăn ngừa tham nhũng trong mua sắm công, Kenya cần tập trung vào 2 vấn đề:

1. Chính phủ cần nhanh chóng xử lý những kẽ hở đã tạo cơ hội cho kẻ trục lợi đầu cơ và thông đồng thỏa thuận mua bán trong bối cảnh khủng hoảng.

Một lĩnh vực quan trọng cần được cải thiện ngay lập tức là mua sắm công, tâm điểm thường thấy của tham nhũng.

Khung chính sách về mua sắm cần thiết ở Kenya đang trong tình trạng thiếu rõ ràng. Hồi tháng 4, Cơ quan Quản lý Mua sắm công (PPRA) ban hành Thông tư hướng dẫn về mua sắm trong thời kỳ đại dịch, trong đó có yêu cầu, tất cả hoạt động mua sắm mới phải được phản ánh trong các kế hoạch mua sắm đã được phê duyệt và các phê duyệt cần thiết phải theo đúng quy định của pháp luật.

Tuy nhiên, PPRA lại không ban hành quy định chính sách hoặc làm rõ những quy định liên quan đến mua sắm trong trường hợp khẩn cấp, đặc biệt là khi thị trường cho các mặt hàng được yêu cầu không mang tính chắc chắn.

2. Dữ liệu về mua sắm công trong Covid-19 của hầu hết cơ quan Nhà nước là ít ỏi, vì quá trình này có đặc trưng là tính khẩn cấp.

Với đặc trưng này, quá trình mua sắm công trong Covid-19 ở Kenya không phải tuân thủ theo Mệnh lệnh số 2 được Chính phủ thông qua năm 2018 về việc công bố dữ liệu mua sắm công, vì Mệnh lệnh này miễn trừ phải công bố đối với công tác mua sắm phát sinh từ việc ban bố tình trạng khẩn cấp quốc gia hoặc thảm họa.

Tuy nhiên, sẽ là tốt hơn nếu thông tin này sớm được công bố, bao gồm: tên của tất cả công ty, chủ sở hữu lợi ích công ty đã được trao hợp đồng cung cấp hàng hóa, dịch vụ trong Covid-19. Bên cạnh đó, PPRA cũng nên thường xuyên công bố chỉ số giá thị trường cập nhật cho các loại thuốc và hàng hóa thiết yếu ứng phó với Covid-19.

Ở góc độ rộng hơn, công dân Kenya có quyền tiếp cận thông tin khu vực công, như được quy định tại Điều 35 của Hiến pháp và Luật Tiếp cận thông tin. Những tổ chức hỗ trợ cho vay và nhà tài trợ cần phải xem đây là điều kiện tiên quyết cho các quyết định giải ngân.

Cùng với đó, các cơ quan điều tra cần theo dõi, giám sát chặt chẽ quá trình mua sắm, để phát hiện, điều tra kịp thời các trường hợp nghi ngờ vi phạm mua sắm, đưa ra danh sách những cá nhân liên quan và thu hồi bất kỳ tài nguyên nào bị đánh cắp.

Hoài Phương