(Thanh tra) - Bên dòng sông Hồng, đền Nhược Sơn ở xã Châu Quế, tỉnh Lào Cai lưu giữ câu chuyện về danh tướng Hà Khắc Chương, người hy sinh trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên - Mông thời Trần. Trước ngày giỗ Đức Thánh năm nay, những mâm lễ đang được chuẩn bị, những ký ức lại được nhắc nhớ. Trong hai ngày 28-29/10, lễ dâng hương cúng cơm mới sẽ đưa người dân và du khách về với một miền lịch sử vẫn hiện diện trong đời sống hôm nay.
Với ông Nguyễn Đức Linh ở thôn Ngọc Châu, chuẩn bị mâm lễ dâng Đức Thánh bắt đầu từ việc chọn những hạt gạo mới thơm ngon nhất sau mùa thu hoạch. Gia đình còn dành những sản vật do chính mình làm ra, sắp xếp sạch sẽ, chu đáo. Ông bảo, điều quan trọng nhất không phải mâm lễ lớn hay nhỏ, mà là lòng thành kính đối với người xưa.
“Đây là phong tục đẹp được ông bà, cha mẹ truyền lại qua nhiều thế hệ và gia đình tôi luôn ý thức gìn giữ, thực hiện mỗi dịp lễ cúng cơm mới”, ông Linh chia sẻ.
Từ mâm cơm ấy, ông muốn con cháu hiểu công lao của Đức Thánh, tổ tiên, những người đã xây dựng và bảo vệ quê hương. Hạt gạo mới cũng là lời nhắc về những ngày làm lụng trên đồng ruộng, về thành quả không tự nhiên mà có. Phong tục được truyền lại bằng chính việc làm thường niên trong mỗi gia đình.
Đền Nhược Sơn tọa lạc ở thôn Ngọc Châu, bên tả ngạn sông Hồng. Đây là nơi thờ danh tướng Hà Khắc Chương, người dân tộc Tày, được Nhân dân tôn kính gọi là Đức Thánh. Theo truyền tích địa phương, ông chiến đấu chống quân Nguyên - Mông vào thế kỷ XIII và anh dũng hy sinh. Sau đó, Nhân dân an táng ông, lập đền thờ bên dòng Thác Nhược, gìn giữ việc hương khói qua nhiều đời.
Tư liệu giới thiệu di tích ghi nhận ngôi đền được dựng từ thế kỷ XVI, thuở đầu bằng tranh tre, nứa lá. Năm 1906, người dân góp công góp của xây lại bằng gạch đỏ, vôi mật, ngói mũi và gỗ lim. Năm 2005, đền được xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia. Những dấu mốc cho biết tuổi đời ngôi đền, còn những mùa giỗ cho thấy ngôi đền sống trong lòng người dân như thế nào.
Bà Hoàng Thị Chuẩn, người dân Châu Quế, nhớ nhất không khí trang nghiêm và những cuộc sum họp trong dịp giỗ Đức Thánh. “Đây không chỉ là dịp để người dân dâng hương tưởng nhớ công đức của vị danh tướng có công với quê hương, đất nước, mà còn là dịp bà con cùng nhau sum họp, thể hiện lòng biết ơn đối với tổ tiên và thành quả lao động sau một mùa vụ”, bà nói.
Trong câu chuyện của người Châu Quế, việc trở về đền dịp này còn là cơ hội để nhiều thế hệ ngồi lại bên nhau. Người cao tuổi kể những điều đã nghe từ cha ông; người lớn đưa con cháu đi dâng hương, chỉ cho các em nơi thờ vị tướng có công với đất nước. Không cần lời giảng dài, các em có thể bắt đầu bằng một câu hỏi nhỏ: Vì sao năm nào gia đình cũng chuẩn bị gạo mới mang đến đền? Từ câu hỏi đó, chuyện mùa màng nối với chuyện lịch sử, lòng biết ơn nối với trách nhiệm của người đang sống. Đó cũng là điều mà bà Chuẩn mong con cháu tiếp tục giữ gìn.
Bà mong con cháu ghi nhớ lịch sử, giữ phong tục cúng cơm mới và cùng chăm lo di tích. Điều bà muốn truyền lại không chỉ là một ngày lễ trên lịch, mà còn là cách người Châu Quế nhớ về những người đã đi trước.
Theo kế hoạch, lễ dâng hương cúng cơm mới năm 2026 diễn ra trong hai ngày 28-29/10 (ngày 19-20/9 âm lịch). Tối 28/10, từ 20 giờ, sân đền sẽ có chương trình văn nghệ quần chúng. Từ 0 giờ ngày 29/10, nhà đền thực hiện nghi thức bao sái, chuẩn bị không gian thờ tự. Lễ dâng hương chính thức bắt đầu lúc 9 giờ cùng ngày, sau đó người dân và du khách lần lượt dâng hương tưởng niệm.
Năm mâm lễ chính dự kiến gồm xôi và thủ lợn, cốm, bánh dày, hoa quả cùng bánh kẹo, nhang đèn, hương hoa. Những lễ vật gần gũi với đời sống nông nghiệp thể hiện lòng biết ơn trời đất, tổ tiên và vị tướng có công với đất nước. Trong đó, hạt gạo mới trở thành dấu nối giữa mùa màng hiện tại và ký ức nhiều thế hệ.
Ông Nguyễn Văn Phái, thuộc Ban Quản lý đền Nhược Sơn, nói các nghi thức mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc, gửi gắm mong ước mưa thuận gió hòa, cuộc sống bình an. “Nghi thức cúng cơm mới còn thể hiện đạo lý biết ơn trời đất, trân trọng thành quả lao động của người nông dân”, ông chia sẻ.
Với ông Phái, điều đáng quý không chỉ là giữ đủ trình tự nghi lễ. Ông mong người trẻ hiểu tại sao người dân dâng sản vật đầu mùa, tại sao mỗi năm lại tìm về tưởng nhớ một vị tướng thời Trần. Ông gọi phong tục ấy là “hồn cốt văn hóa, là sợi dây gắn kết cộng đồng các dân tộc trên địa bàn”. Muốn giữ được sợi dây ấy, người trẻ phải biết lắng nghe, học hỏi và tự mình tham gia.
Nguyễn Thảo Nhi, một người trẻ ở Châu Quế, tìm thấy trong ngày giỗ dịp hiểu thêm về lịch sử và phong tục quê hương. “Qua lễ hội, em càng thêm tự hào và yêu quê hương Châu Quế”, Nhi nói. Em muốn giới thiệu vẻ đẹp của đền, của những nghi lễ truyền thống qua mạng xã hội để bạn bè gần xa cùng biết. Với Nhi, kể tiếp chuyện người xưa không nhất thiết chỉ bằng lời kể bên mâm cơm; một hình ảnh hay bài viết đúng sự thật cũng có thể mở đầu cho sự tìm hiểu.
Chủ tịch UBND xã Châu Quế Vũ Đức Thuận cho biết, địa phương sẽ tiếp tục gìn giữ nghi lễ, chăm lo di tích và giới thiệu cảnh quan, phong tục địa phương, khuyến khích người dân tham gia hoạt động du lịch văn hóa. Ông nhấn mạnh vai trò của lễ hội trong việc gắn kết cộng đồng và giúp lớp trẻ hiểu hơn về quê hương. Nhưng trước mọi dự định đón khách, chính những người dân như ông Linh, bà Chuẩn, ông Phái và Thảo Nhi đang tạo nên sức sống cho nơi này.
Đêm 28/10, sân đền dự kiến rộn ràng lời ca, điệu múa của các nghệ nhân, diễn viên quần chúng và người dân. Sáng hôm sau, nén hương sẽ được dâng lên trong ngày giỗ Đức Thánh. Chưa cần đợi đến lúc hội mở, câu chuyện về Hà Khắc Chương đã được kể bằng những việc gần gũi: Chọn gạo mới, chuẩn bị lễ vật, nhắc chuyện xưa và rủ nhau tìm hiểu nguồn cội.
