(Thanh tra) - Bên dòng sông Hồng, những chõ xôi ngũ sắc, mâm bánh truyền thống và bông lúa nếp trĩu hạt được người dân Đông Cuông (tỉnh Lào Cai) thành kính dâng Mẫu. Lễ hội Cơm mới không chỉ gửi gắm ước vọng no ấm sau mùa gặt, mà còn lưu giữ ký ức nông nghiệp, gắn kết cộng đồng và gìn giữ bản sắc người Tày Khao.
Đền Mẫu Đông Cuông, tại thôn Bến Đền, xã Đông Cuông, tỉnh Lào Cai, là không gian tín ngưỡng của người dân. Mỗi độ thu về, khi mùa màng kết trái, người dân lại chọn những sản vật từ ruộng đồng, nương rẫy, vườn nhà để chuẩn bị lễ dâng Mẫu Thượng ngàn. Những sản vật bình dị bày tỏ lòng biết ơn đất trời, tổ tiên và thành quả lao động.
Năm 2026, lễ hội diễn ra trong hai ngày 19 và 20/10, tức ngày 10 và 11 tháng Chín năm Bính Ngọ. Theo chương trình, ngày đầu có nghi lễ đón ông Mo tại Miếu Cô dòng họ Hà, lễ dâng hương ở sân Trung Thiên và khai mạc vào buổi tối. Rạng sáng hôm sau là nghi lễ mổ trâu; tiếp đó, các thôn rước sản vật từ Nhà văn hóa thôn Bến Đền, trước lễ cúng chính tiệc lúc 9 giờ.
Đối với cộng đồng người Tày Khao, lễ hội không chỉ đánh dấu mùa thu hoạch. Hạt gạo, bông lúa hay củ khoai đặt trên mâm lễ là kết tinh của công chăm bón và niềm mong mỏi mưa thuận gió hòa. Từ đó, nghi lễ gửi gắm một quan niệm sống: Con người trân trọng thiên nhiên, biết ơn nguồn cội và chia sẻ niềm vui no đủ.
Ông Lê Thành Hùng, Chủ tịch UBND xã Đông Cuông cho biết, lễ hội là dịp tổng kết một năm lao động, sản xuất, bày tỏ lòng biết ơn đất trời, thần linh, Thánh Mẫu Thượng ngàn và tổ tiên. Đây cũng là cơ hội để người dân gặp gỡ, giao lưu, trao đổi kinh nghiệm sản xuất và giáo dục con cháu gìn giữ bản sắc truyền thống.
Điểm hấp dẫn của ngày hội còn nằm ở những mâm lễ mang dấu ấn từng thôn. Thôn Sặt Ngọt chuẩn bị xôi ngũ sắc, với màu sắc được tạo từ nguyên liệu tự nhiên. Người làm chọn nếp, lá tạo màu và căn giờ đồ xôi. Món ăn vì thế lưu giữ cả sự khéo léo lẫn kinh nghiệm được truyền qua nhiều thế hệ.
Thôn Sài Lương có bánh dày trắng ngần, tròn đầy, làm từ nếp qua những công đoạn công phu. Thôn Bến Đền mang đến bánh tẻ, bánh nằng, bánh chưng; thôn Sân Bay góp cốm nếp giã tay mang hương lúa mới. Những cụm lúa nếp trĩu bông của thôn Trung Tâm lại gợi lên hình ảnh rõ nét nhất về ước vọng mùa màng bội thu.
Các thôn Khe Ván, Quang Minh, An Bình, Khe Rồng, Đức An, Đập Dóm, An Khang, Đông An còn góp những sản vật gần gũi như gừng, ớt, khoai, sắn, ngô nếp, bí, chuối, bưởi, mía, măng rừng. Mỗi thứ mang hương vị của một miền đất, phản ánh tập quán canh tác và nguồn sống gắn với tự nhiên. Chúng tạo nên bức tranh nông nghiệp Đông Cuông.
Chính sự góp mặt của từng thôn tạo nên dấu ấn riêng, không ai đứng ngoài ngày hội, và mỗi sản vật đều có một câu chuyện để kể.
Phía sau các lễ vật là một cách trao truyền văn hóa âm thầm mà bền bỉ. Người lớn hướng dẫn con cháu chọn nếp, làm bánh, bày lễ; lớp trẻ học phong tục qua việc chung của gia đình, thôn bản. Di sản vì vậy không chỉ hiện diện trong không gian thờ tự, mà còn sống trong đôi bàn tay và ký ức của mỗi người.
Trong ngày hội, đoàn rước sản vật kết nối nhịp sống của các thôn với không gian linh thiêng của đền. Tiếng trống, tiếng chiêng, cờ thần, dàn Bát bửu và những kiệu lễ làm nên diện mạo trang trọng của nghi thức truyền thống. Sắc chàm của người Tày, trang phục người Dao đỏ góp nét đa dạng cho vùng ven sông Hồng.
Theo chương trình năm nay, đoàn rước bắt đầu lúc 7 giờ 30 phút ngày 20/10, từ Nhà văn hóa thôn Bến Đền. Những mâm bánh, chõ xôi, bông lúa và nông sản được đưa về đền trong nghi thức dâng lễ, trước lễ cúng chính tiệc. Hành trình ấy có ý nghĩa hơn một cuộc rước: thành quả lao động trở thành lễ vật, còn sự chung tay chuẩn bị là lời khẳng định mối gắn bó giữa con người, đất đai và tín ngưỡng.
Nghi lễ mổ trâu vào rạng sáng cũng là một thực hành truyền thống của lễ hội. Nghi thức cần được giới thiệu từ tư liệu di tích và lời giải thích của người am hiểu, thay vì chỉ chú ý đến hình thức bên ngoài. Cách tiếp cận thận trọng sẽ giúp làm rõ giá trị lịch sử, tín ngưỡng và tránh những diễn giải giản lược.
Bên cạnh phần lễ trang nghiêm, những hoạt động giao lưu, trò chơi dân gian từng gắn với lễ hội như kéo co, bịt mắt đánh chiêng, bịt mắt bắt vịt và bóng chuyền tạo không gian gặp gỡ, chia sẻ. Tiếng cười trong ngày hội góp phần kéo gần các thế hệ, để lễ hội vừa nhắc nhớ cội nguồn vừa sống trong hiện tại.
Trong bối cảnh du lịch văn hóa phát triển, Lễ hội Cơm mới Đền Đông Cuông có thêm cơ hội được giới thiệu rộng rãi. Song giá trị của di sản không chỉ nằm ở lượng khách hay quy mô tổ chức. Điều quan trọng hơn là cộng đồng vẫn giữ vai trò chủ thể, tự chuẩn bị lễ vật, thực hành nghi thức, gìn giữ tri thức chế biến món ăn và truyền dạy cho lớp trẻ.
Việc bảo tồn vì thế cần đi cùng ghi chép lời kể của các bậc cao niên, nghiên cứu nguồn gốc nghi thức và lưu giữ kinh nghiệm dân gian. Quảng bá lễ hội cũng cần tôn trọng phong tục, tránh làm lu mờ ý nghĩa thiêng liêng sau những hình ảnh náo nhiệt. Khi cộng đồng chủ động trao truyền, di sản mới có sức sống lâu dài.
Từ hạt nếp thơm, chõ xôi ngũ sắc đến bông lúa trĩu hạt, Lễ hội Cơm mới Đền Đông Cuông kể câu chuyện về lòng biết ơn và niềm tự hào quê hương. Hạt lúa sau mùa gặt thành lễ vật dâng Mẫu; phong tục qua mỗi mùa hội trở thành sợi dây nối các thế hệ. Chính từ điều bình dị ấy, mạch nguồn văn hóa Đông Cuông được bồi đắp và tiếp tục chảy trong đời sống hôm nay.
