Lò gạch thủ công gây ô nhiễm môi trường, ảnh hưởng trực tiếp tới sức khỏe người dân trong khu vực. Ảnh: VT

Quyết liệt “trên giấy”

Ngày 21/10/2013, tỉnh Tuyên Quang ban hành Quyết định 398/QĐ-UBND về lộ trình xóa bỏ lò gạch thủ công đến năm 2020. Quyết định nêu rõ, không cấp phép đầu tư mới các lò thủ công, lò thủ công cải tiến. Các lò sản xuất gạch nằm trong khu vực thành phố, thị trấn, gần khu dân cư, gần khu vực canh tác trồng lúa và hoa màu (khoảng cách tính từ lò gạch đến khu dân cư, khu vực canh tác dưới 100m) phải chấm dứt hoạt động chậm nhất trước ngày 21/12/2014.

Đối với các dự án đã hoàn thành xây dựng chỉ được phép hoạt động đến hết năm 2015. Các lò sản xuất gạch nằm trong khu vực còn lại phải chấm dứt hoạt động chậm nhất trước ngày 31/12/2017... Đến năm 2020, tỉnh Tuyên Quang sẽ chấm dứt hoạt động sản xuất gạch đất sét nung và chuyển đổi sang công nghệ lò tuynel hoặc chuyển sang sản xuất gạch không nung.

Tuy nhiên, trên thực tế tại huyện Sơn Dương có đến 26 lò gạch đang hoạt động; trong đó, có 25 lò gạch thủ công cải tiến và 1 lò đứng. Điều đáng nói là có tới 25/26 lò gạch thủ công được xây dựng cách khu dân cư, khu canh tác dưới 100m và lẽ ra phải ngừng hoạt động từ năm 2014 hoặc chậm nhất là hết năm 2015 theo Quyết định trên.

Tương tự, tại xã Thái Sơn, huyện Hàm Yên là địa phương tập trung nhiều lò gạch thủ công nhất trên địa bàn tỉnh Tuyên Quang và hiện có 78 lò gạch thủ công đang hoạt động. Hầu hết những lò gạch thủ công này đều được xây dựng gần với khu dân cư. Mỗi khi hoạt động những cột khói trắng với mùi khét bốc lên quanh khu vực.

Theo thống kê của Sở Xây dựng tỉnh Tuyên Quang, toàn tỉnh hiện có 222 lò gạch thủ công; trong đó, có 128 lò gạch đang hoạt động tập trung ở 3 huyện: Hàm Yên (92 lò), Sơn Dương (26 lò) và Yên Sơn (10 lò). Hầu hết những lò này đều sản xuất theo dây chuyền thủ công, chỉ dùng than và củi để nung đốt không có máy móc hiện đại. Do xây dựng gần khu dân cư và khu sản xuất nông nghiệp nên đã ảnh hưởng đến sức khỏe, đời sống nhân dân trong khu vực. Đồng thời, phá vỡ mặt bằng canh tác, ảnh hưởng đến năng suất cây trồng và tài nguyên đất.

 Loay hoay tìm giải pháp

Một trong những nguyên nhân khiến cho việc xóa bỏ lò gạch thủ công ở Tuyên Quang gặp khó khăn là việc sản xuất lò gạch thủ công đang mang lại thu nhập chính cho nhiều hộ gia đình. Cùng với đó, tạo việc làm cho trên 1.100 lao động; trong đó, chủ yếu là lao động nông thôn. Trong khi đó, nhà nước chưa ban hành các cơ chế, chính sách hỗ trợ xóa bỏ lò gạch thủ công cũng như hỗ trợ chuyển đổi đào tạo nghề cho người lao động.

Ông Bùi Mạnh Hùng, Chủ tịch UBND xã Thái Sơn, huyện Hàm Yên thừa nhận, mặc dù UBND xã đã tuyên truyền cho các chủ lò gạch và người lao động về những tác hại của việc đốt gạch bằng lò thủ công. Họ cũng nhận thức rất rõ về vấn đề này, nhưng những lò gạch đang mang lại nguồn thu nhập chính cho hàng trăm lao động địa phương, trung bình 3 triệu đồng/người/tháng. Hiện nay, xã vẫn chưa có biện pháp nào để tạo thu nhập ổn định cho người dân nếu các lò gạch bị xóa bỏ.

Bên cạnh đó, dù UBND tỉnh Tuyên Quang, Sở Xây dựng đã có nhiều văn bản chỉ đạo sát sao việc xóa bỏ lò gạch thủ công và tăng cường sử dụng vật liệu không nung trên địa bàn tỉnh, nhưng nhiều địa phương mới chỉ dừng lại ở việc thông tin, tuyên truyền mà chưa triển khai kế hoạch cụ thể. Đó là chưa lập kế hoạch, phương án, lộ trình xóa bỏ từng cơ sở, từng lò gạch ở những khu vực cụ thể; chưa xây dựng giải pháp thực hiện cưỡng chế đối với các cơ sở sản xuất gạch nung đã quá hạn cam kết phải tháo dỡ. Việc thanh tra, kiểm tra hoạt động khai thác, mua bán đất sét làm nguyên liệu trên địa bàn còn chồng chéo giữa các cơ quan.

Đơn cử như vấn đề quản lý tài nguyên đất để sử dụng làm nguyên liệu sản xuất gạch, dù thừa nhận việc thanh tra, kiểm tra thực hiện chưa tốt, nhưng ông Nguyễn Trường Lâm, Chánh thanh tra Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Tuyên Quang cho rằng, đất làm nguyên liệu để phục vụ cho các lò gạch thủ công chủ yếu do Sở Xây dựng quản lý. Đồng thời, lộ trình xử lý lò gạch cũng do Sở Xây dựng chịu trách nhiệm chính và là cơ quan chủ quản.

Việc quản lý san gạt đất là phân cấp quản lý của UBND xã, UBND huyện, khi nào có báo cáo thì Sở Tài Nguyên và Môi trường mới phối hợp cùng xử lý. Trong khi đó, ông Nguyễn Văn Thắng, Phó Giám đốc Sở Xây dựng tỉnh Tuyên Quang lại cho hay, việc thanh tra, kiểm tra, xử phạt là của Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Xây dựng chỉ là cơ quan quản lý nhà nước, còn giao trách nhiệm lại là UBND các huyện, xã.

Sau quá trình nung khoảng 3 ngày 2 đêm, trung bình mỗi lò gạch sẽ đốt hết 15 - 16m3 củi, than và cho ra lò khoảng 10 vạn viên gạch. Điều này đồng nghĩa với việc hàng trăm m3 đất biến mất và kéo theo nhiều hệ lụy về sức khỏe, môi trường...

Lúc này, người dân khu vực bị ảnh hưởng mong mỏi các cơ quan chức năng tỉnh Tuyên Quang vào cuộc một cách quyết liệt nhằm tránh tình trạng “trên chỉ đạo, dưới không nghe”, đồng thời thực hiện nghiêm Chỉ thị số 10/CT-TTg ngày 16/4/2012 của Thủ tướng Chính phủ về việc “Tăng cường sử dụng vật liệu xây không nung và hạn chế sản xuất, sử dụng gạch đất sét nung”.

Văn Tý