(Thanh tra) - Luật sư công là một thiết chế pháp lý phổ biến ở nhiều quốc gia, được tổ chức và vận hành khác nhau tùy theo hệ thống pháp luật. Đây là đội ngũ luật sư chuyên nghiệp làm việc trong khu vực Nhà nước, nhằm cung cấp dịch vụ pháp lý vì lợi ích công, đặc biệt cho người yếu thế hoặc trong các vụ việc liên quan đến lợi ích Nhà nước.
Ở mỗi quốc gia khác nhau thì có cách hiểu khác nhau về luật sư công. Tuy nhiên, có thể đúc kết khái niệm luật sư công là đội ngũ luật sư chuyên nghiệp làm việc trong khu vực Nhà nước, do ngân sách quốc gia chi trả để thực hiện các chức năng pháp lý đặc thù. Bản chất đây là một thiết chế pháp lý chuyên trách có nhiệm vụ bảo vệ lợi ích Nhà nước hoặc lợi ích công cộng.
Từ kinh nghiệm quốc tế, có thể phân loại luật sư công theo ba nhóm chức năng chính: Công tố viên (đại diện nhà nước truy tố tội phạm); luật sư Chính phủ (tư vấn chính sách, soạn thảo pháp luật và đại diện Chính phủ trong các vụ kiện dân sự, hành chính, đầu tư quốc tế); luật sư bào chữa công (cung cấp dịch vụ bào chữa hình sự miễn phí cho người yếu thế).
Tiêu chuẩn của luật sư nói chung hay tiêu chuẩn của luật sư công nói riêng ở mỗi quốc gia đều phải bảo đảm tính chuyên nghiệp, đặc thù nghề nghiệp, như: Tiêu chuẩn về phẩm chất đạo đức, tuân thủ pháp luật, kỹ năng hành nghề, trình độ chuyên môn để thực hiện tốt chức năng, nhiệm vụ.
Các tiêu chuẩn này thường được quy định bởi pháp luật hoặc cơ quan quản lý nghề nghiệp tại từng quốc gia. Hầu hết các nước đều quy định, một người muốn trở thành luật sư công hay luật sư tư đều phải đáp ứng tiêu chuẩn chung của luật sư. Một số nước quy định tiêu chuẩn luật sư công cao hơn luật sư tư và có một số nghĩa vụ của công chức Nhà nước (Úc, Trung Quốc...).
Tiêu chuẩn phổ biến áp dụng đối với luật sư (cả luật sư công và luật sư tư) ở các nước đó là tuân thủ hiến pháp, pháp luật, có trình độ chuyên môn nhất định (Bằng cấp pháp lý, kỳ thi quốc gia, chứng chỉ hành nghề luật sư); kỹ năng nghề nghiệp; phẩm chất đạo đức; sức khỏe và tâm lý. Có quốc gia yêu cầu luật sư phải có số năm kinh nghiệm hành nghề trước khi trở thành luật sư công.
Qua nghiên cứu một số quốc gia đại diện các khu vực (Châu Mỹ, Châu Úc, Châu Âu, Châu Á), bao gồm các quốc gia phát triển, đang phát triển và kém phát triển (Anh, Úc, Mỹ, Singapore, Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản, Israel, Nam Phi, Moldova, Argentina, Brazil, Philippines, Pháp Malaysia, Hungary), thấy rằng, hiện nay có hai mô hình phổ biến đó là:
Thứ nhất, mô hình luật sư công là những luật sư thuộc khu vực tư nhân, được Nhà nước thuê để bảo vệ lợi ích công.
Mô hình này tồn tại ở rất ít quốc gia, điển hình tại Pháp. Luật sư công không tồn tại ở Pháp, Nhà nước không tuyển dụng luật sư làm công chức. Tuy nhiên, họ có thể được coi là “luật sư công” trong một số trường hợp nhất định, có nghĩa là “luật sư làm việc cho Nhà nước, dưới sự kiểm soát của Nhà nước”.
Nếu luật sư được kêu gọi để bảo vệ lợi ích công cộng, Nhà nước có thể kêu gọi luật sư trong các trường hợp cụ thể để bảo vệ lợi ích của mình trước tòa án. Những luật sư này là những chuyên gia từ Đoàn luật sư được thuê theo từng trường hợp thông qua các hợp đồng cụ thể.
Nếu luật sư được yêu cầu trở thành công chức, họ sẽ là chuyên gia hỗ trợ pháp lý hoặc đại diện cho các cơ quan hành chính công (ví dụ: cố vấn pháp lý tại các văn phòng hành chính, bộ, hoặc các cơ quan địa phương). Các luật sư này sẽ được Nhà nước trả lương theo vụ việc hoặc tham gia như một nghĩa vụ xã hội.
Thứ hai, mô hình kết hợp cả luật sư là công chức làm việc trong cơ quan Nhà nước và luật sư tư được Nhà nước thuê để tham gia bảo vệ lợi ích công.
Các quốc gia này có cơ chế linh hoạt, tùy vào tính chất, yêu cầu của mỗi công việc cụ thể sẽ huy động đội ngũ luật sư công làm việc trong các cơ quan của Nhà nước hoặc huy động đội ngũ luật sư tư đang hành nghề tại các tổ chức hành nghề luật sư bảo vệ cho quyền và lợi ích của Chính phủ, cơ quan Nhà nước.
- Đối với luật sư là công chức Nhà nước
Ở một số quốc gia, luật sư công được giao giữ quyền công tố, đại diện cho các tổ chức công giải quyết các vụ tranh chấp, kiện tụng (bảo vệ trực tiếp lợi ích Nhà nước/công cộng) hoặc tư vấn pháp lý cho các cơ quan Chính phủ trong quá trình ra quyết định, xây dựng chính sách, pháp luật và thi hành pháp luật, chủ yếu tồn tại ở các nước phát triển, đang phát triển và do Bộ Tư pháp quản lý, như: Bộ phận công tố của Bộ Tư pháp (Hồng Kông, Trung Quốc); làm việc tại Bộ Tư pháp, trong các doanh nghiệp Nhà nước, công ty công ích hoặc Tòa án và cùng lúc vừa là luật sư tư, vừa là công chức Nhà nước (Canada); Văn phòng Tổng Chưởng lý thuộc Bộ Tư pháp (Singapore, Mỹ ); làm việc trong cơ quan Đảng, Chính phủ hoặc Đoàn thể Nhân dân (Trung Quốc); luật sư trong biên chế của một cơ quan là “Attorney General” (Úc) hay “Attorney General’s Chambers”, tạm dịch là Luật sư trưởng của Chính phủ có ở cấp liên bang và tiểu bang (Singapore).
Ngoài ra, ở các quốc gia này còn có trợ giúp viên pháp lý (theo cách dịch và hiểu thì một số nước cũng gọi đội ngũ này là luật sư công hay luật sư trợ giúp pháp lý) là hoạt động mang tính xã hội nên tồn tại ở hầu hết các quốc gia, cả các nước phát triển, đang phát triển và kém phát triển.
Tổ chức và hoạt động của luật sư theo mô hình này tương tự như ở Việt Nam, được Nhà nước trả lương và chịu sự quản lý của cơ quan, tổ chức nơi mình làm việc, như: Cơ quan trợ giúp pháp lý thuộc Bộ Tư pháp (Anh); Cơ quan trợ giúp pháp lý cấp bang và liên bang (Canada, Úc); Trung tâm trợ giúp pháp lý trực thuộc Sở Tư pháp các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương (Việt Nam); Văn phòng luật sư, văn phòng dịch vụ pháp lý cơ sở, cơ quan trợ giúp pháp lý do cơ quan hành chính tư pháp của chính quyền nhân dân cấp huyện trở lên thành lập (Trung Quốc); Văn phòng luật sư bào chữa công được thành lập ở cấp bang và liên bang (Mỹ, Argentina, Brazil); Văn phòng luật sư công cấp quốc gia và khu vực trực thuộc Bộ Tư pháp (Israel); Ủy ban trợ giúp pháp lý trực thuộc Liên đoàn Luật sư và luật sư công là người nhập ngũ với tư cách là luật sư công (Hàn Quốc); Cục trợ giúp pháp lý, Văn phòng luật sư thuộc Bộ Tư pháp, Tòa án tối cao điều hành chương trình trợ giúp pháp lý (Singapore); Trung tâm hỗ trợ pháp lý toàn quốc do Chính phủ tài trợ (Nhật Bản)...
- Đối với luật sư tư được Nhà nước thuê để tham gia bảo vệ lợi ích công
Các luật sư này thường ngày họ làm việc trong các tổ chức hành nghề luật sư. Khi Chính phủ, cơ quan Nhà nước cần luật sư để tham gia đại diện cho các tổ chức công giải quyết các vụ kiện (bảo vệ trực tiếp lợi ích Nhà nước/công cộng) hoặc tư vấn pháp lý cho các cơ quan Chính phủ trong quá trình ra quyết định, xây dựng chính sách, pháp luật và thi hành luật pháp luật sẽ ký hợp đồng với luật sư để cung cấp dịch vụ pháp lý theo yêu cầu. Ngoài đội ngũ công tố viên chính thức, trong các vụ kiện có tính chất quốc tế hoặc các vụ việc lớn, quan trọng, Chính phủ, Bộ Tư pháp có thể thuê các luật sư tư để xử lý các vấn đề pháp lý khi cần thiết (Mỹ, Anh, Đức, Canada, Úc).
Hầu hết các quốc gia sử dụng đội ngũ luật sư tư làm việc tại các tổ chức hành nghề luật sư để bảo vệ những người yếu thế song song với đội ngũ luật sư công. Các cơ quan có thẩm quyền sẽ chỉ định để thực hiện trợ giúp pháp lý cho các đối tượng nghèo, không đủ tiền để thuê luật sư, đối tượng bắt buộc phải có luật sư trong các vụ án hình sự hoặc thông qua hợp đồng cung cấp dịch vụ giữa cơ quan Nhà nước với luật sư, tổ chức hành nghề luật sư để thực hiện các công việc trợ giúp pháp lý, như: Cơ quan tiến hành tố tụng chỉ định, thuê luật sư (Mỹ, Nhật Bản, Trung Quốc, Hungary); Tòa án, Viện Công tố, Bộ Tư pháp... chỉ định luật sư (Hàn Quốc); cơ quan trợ giúp pháp lý sẽ chỉ định, thuê luật sư thông qua hợp đồng và trả thù lao theo vụ việc (Canada, Úc, Hồng Kông, Singapore, Anh, Malaysia, Isarel, Moldova, Nam Phi, Philippines).
Chức năng, nhiệm vụ của luật sư công có thể được phân loại dựa trên các mục tiêu của hệ thống pháp luật và mô hình, tổ chức luật sư công. Nhìn chung, luật sư công có chức năng, nhiệm vụ sau:
Một là, tham gia giải quyết tranh chấp, vụ kiện mà một bên là Chính phủ, cơ quan Nhà nước hoặc tư vấn pháp lý cho cơ quan Nhà nước, tham gia xây dựng chính sách, pháp luật và thi hành luật pháp luật.
Trong đó, về tham gia tư vấn pháp lý, chính sách cho Chính phủ, cơ quan Nhà nước, luật sư công tham gia vào hoạt động lập pháp và thi hành pháp luật của quốc gia, phổ biến là Mỹ, Anh, Úc, Canada, Trung Quốc, Singapore, Hồng Kông, và thường có tên gọi “Government Legal Advisors” hay “In-house Counsel”.
Trường hợp này, luật sư công có chức năng: Cung cấp tư vấn pháp lý cho lãnh đạo và các đơn vị chức năng về chính sách, quy định, quyết định hành chính; hỗ trợ soạn thảo, thẩm định văn bản quy phạm pháp luật và các văn bản hành chính; quản lý rủi ro pháp lý và đảm bảo tuân thủ pháp luật; đôi khi tham gia vào quá trình giải quyết khiếu nại, tố cáo hoặc hỗ trợ trong các vụ kiện.
Tham gia giải quyết tranh chấp, vụ kiện mà một bên là Chính phủ, cơ quan Nhà nước: Việc Nhà nước hoặc cơ quan Nhà nước là một bên đương sự trong các vụ kiện là điều xảy ra tương đối phổ biến ở các quốc gia. Khi Chính phủ, cơ quan Nhà nước đứng trước vụ việc kiện tụng, tranh chấp phức tạp sẽ cử đội ngũ luật sư công hoặc thuê luật sư thuộc khu vực tư nhân để bảo vệ quyền và lợi ích công như Mỹ, Nhật Bản, Đức, Trung Quốc, Hồng Kông, Singapore, Brazil, Úc.
Hai là, tham gia tư vấn, bảo vệ người nghèo, đối tượng chính sách.
Dịch vụ này được cung cấp bởi cả đội ngũ luật sư công và luật sư tư ở hầu hết các quốc gia đã nghiên cứu như Anh, Úc, Mỹ, Singapore, Trung Quốc, Hàn Quốc, Argentina, Isarel, Nam Phi, Nhật Bản, tập trung vào các nhóm việc: (i) Bảo vệ quyền lợi pháp lý của người yếu thế; những người không có khả năng tự thuê luật sư, nhằm đảm bảo quyền tiếp cận công lý bình đẳng như đại diện và bảo vệ quyền lợi của bị cáo trong các vụ án hình sự; hỗ trợ giải quyết các tranh chấp dân sự liên quan đến hôn nhân, gia đình, lao động… (ii) tham gia phổ biến, giáo dục pháp luật nhằm nâng cao nhận thức của người dân về quyền và nghĩa vụ pháp lý; tham gia hỗ trợ pháp lý tại các vùng sâu, vùng xa hoặc các khu vực có điều kiện kinh tế khó khăn; (iii) tư vấn pháp luật miễn phí cho những người cần hiểu rõ quyền và nghĩa vụ của họ hoặc các quy trình pháp lý liên quan như giải thích luật và các thủ tục pháp lý cho người dân; hướng dẫn cách soạn thảo các tài liệu pháp lý như đơn kiện, đơn khiếu nại, hoặc hợp đồng; tư vấn về các vấn đề pháp luật liên quan đến quyền lợi lao động, bảo hiểm xã hội, hoặc các chính sách công.
Kỳ 2: Xây dựng mô hình luật sư công hướng tới sự tinh gọn
