(Thanh tra) - Việc xây dựng và thí điểm chế định luật sư công tại Việt Nam không chỉ là yêu cầu từ thực tiễn phát triển của hệ thống pháp luật mà còn nhằm bảo đảm tốt hơn lợi ích công, lợi ích của Nhà nước, đặc biệt trong các lĩnh vực như tháo gỡ vướng mắc cho các dự án phát triển kinh tế - xã hội; giải quyết tranh chấp quốc tế và tư vấn giải quyết khiếu nại, tố cáo.
Nghị quyết số 27-NQ/TW và Nghị quyết số 66-NQ/TW của Bộ Chính trị tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật, trong đó đặt ra nhiệm vụ nghiên cứu hình thành chế định luật sư công.
Tại Kết luận số 23-KL/TW ngày 7/4/2026, Bộ Chính trị đã chính thức thông qua chủ trương thí điểm chế định luật sư công tại một số bộ, ngành và địa phương trong thời gian từ ngày 1/10/2026 đến ngày 30/9/2028. Đây cũng là cơ sở chính trị quan trọng để Bộ Tư pháp thể chế hoá các định hướng lớn của Đảng trong Dự thảo Nghị quyết của Quốc hội mới đây.
Thực tiễn phát triển của hệ thống pháp luật và quản trị quốc gia đặt ra yêu cầu tất yếu phải hình thành chế định luật sư công.
Theo Bộ Tư pháp, số lượng vụ án hành chính tăng qua từng năm, từ 9.156 vụ thụ lý năm 2020 lên 12.057 vụ năm 2024. Tuy nhiên, trong giai đoạn 2020-2024, tỷ lệ giải quyết chỉ đạt 52,53%. Nguyên nhân chủ yếu là do nhiều vụ án có tính chất phức tạp; khó khăn trong việc triệu tập người bị kiện tham gia tố tụng; đồng thời các cơ quan còn thiếu nhân sự chuyên trách, chưa được tập huấn nghiệp vụ và kinh nghiệm tham gia tố tụng.
Mặt khác, tỷ lệ các vụ kiện hành chính mà Tòa án tuyên hủy một phần hoặc toàn bộ quyết định hành chính vẫn ở mức cao.
Theo thống kê của Tòa án nhân dân tối cao, năm 2020, tỷ lệ án hành chính bị tuyên hủy toàn bộ hoặc một phần là 25% và 8,5%; đến năm 2024 tăng lên lần lượt 29,9% và 10,1%. Điều này phản ánh những hạn chế trong việc kiểm soát tính hợp pháp của các quyết định hành chính trước khi ban hành, cũng như năng lực tham gia tố tụng để bảo vệ quyền và lợi ích của Nhà nước.
Đáng chú ý, cả nước hiện có 2.981 dự án tồn đọng, kéo dài nhiều năm với giá trị nguồn lực rất lớn đang bị lãng phí. Nguyên nhân chủ yếu do vướng mắc pháp lý liên quan đến đất đai, quy hoạch, thủ tục và những tồn tại trong quá trình thực hiện dự án. Thực tiễn này đặt ra nhu cầu cấp thiết phải có lực lượng pháp lý chuyên sâu để tư vấn, đại diện cho Nhà nước trong xử lý các vấn đề phát sinh.
Bên cạnh đó, các tranh chấp đầu tư thương mại quốc tế ngày càng gia tăng và phức tạp. Đã có nhiều vụ nhà đầu tư nước ngoài khởi kiện Chính phủ Việt Nam ra trọng tài quốc tế liên quan đến các dự án PPP, BOT, BCC…, trong khi có những vụ việc luật sư chỉ được mời khi đã ở giai đoạn bất lợi.
Ngoài ra, khiếu nại, tố cáo - đặc biệt trong lĩnh vực đất đai, bồi thường, tái định cư - vẫn chiếm tỷ lệ lớn, tiềm ẩn nhiều yếu tố phức tạp.
Trong bối cảnh cải cách tư pháp và hội nhập quốc tế, nhiều chuyên gia cho rằng, việc hình thành đội ngũ luật sư công trong cơ quan Nhà nước là rất cần thiết nhằm ngăn ngừa rủi ro pháp lý từ sớm, nhất là đối với các vụ việc, vụ kiện liên quan đến phát triển kinh tế - xã hội.
Dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về thí điểm chế định luật sư công đề xuất triển khai tại 8 bộ và 10 địa phương, gồm: Bộ Quốc phòng, Bộ Công an, Bộ Xây dựng, Bộ Tài chính, Bộ Tư pháp, Bộ Công Thương, Bộ Ngoại giao, Bộ Nông nghiệp và Môi trường; cùng các địa phương Hà Nội, TP Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Hải Phòng, Cần Thơ, Quảng Ninh, Khánh Hòa, Lâm Đồng, Đồng Nai và Bắc Ninh.
Dự thảo quy định, luật sư công là cán bộ, công chức, viên chức, sĩ quan Quân đội Nhân dân, sĩ quan Công an Nhân dân, người làm việc trong doanh nghiệp Nhà nước mà đại diện chủ sở hữu là 8 bộ và 10 địa phương nêu trên được cấp Chứng chỉ hành nghề luật sư để thực hiện các công việc có tính chất pháp lý nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan Nhà nước, cơ quan, tổ chức thuộc hệ thống chính trị, doanh nghiệp Nhà nước theo quy định của Nghị quyết này và quy định khác của pháp luật có liên quan. Tuy nhiên, luật sư công không bao gồm các viên chức đang thực hiện trợ giúp pháp lý.
Khác với luật sư tư - những người hành nghề độc lập hoặc trong các tổ chức hành nghề luật sư để cung cấp dịch vụ pháp lý theo cơ chế thị trường - luật sư công gắn với khu vực công, hoạt động theo quy định pháp luật của Nhà nước và phục vụ trực tiếp cho các mục tiêu quản trị công.
Việc hình thành đội ngũ luật sư công không làm thay đổi bản chất nghề luật sư, mà là mở rộng cấu trúc của hệ thống dịch vụ pháp lý theo hướng đa dạng, chuyên sâu và phù hợp hơn với yêu cầu của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.
Theo bà Đặng Kim Hoa, Phó Cục trưởng Cục Bổ trợ tư pháp (Bộ Tư pháp), qua tham vấn kinh nghiệm quốc tế cũng như Việt Nam, luật sư công có phạm vi hoạt động rộng, từ tham gia tranh tụng trong các vụ việc dân sự, kinh tế, hành chính; đại diện cơ quan Nhà nước giải quyết tranh chấp; đến tư vấn các vụ việc quốc tế, tiến tới tham gia tranh tụng quốc tế, cũng như hỗ trợ xử lý các vụ khiếu nại, tố cáo phức tạp.
Bà cho rằng, mô hình được thiết kế theo hướng không hình thành một tổ chức luật sư công độc lập, mà gắn chức danh luật sư công với một số cán bộ, công chức đang làm công tác pháp luật. Điều này đồng nghĩa với việc luật sư công vừa phải tuân thủ trách nhiệm của cán bộ, công chức, vừa phải tuân thủ chuẩn mực nghề luật sư.
Còn theo GS.TS Lê Hồng Hạnh, Chủ tịch Trung tâm trọng tài quốc tế, luật sư công là một chế định rất đặc thù, do đó cần xác định rõ luật sư công là ai, tiêu chuẩn như thế nào, đào tạo ra sao vì họ vừa là luật sư, vừa là công chức. Đặc biệt, phải xử lý rõ mối quan hệ “hai trong một”: vừa là luật sư, vừa là công chức. Nếu không rành mạch, sẽ rất khó để hoạt động và không hiệu quả.
Luật sư công đóng vai trò thiết yếu trong bộ máy pháp lý Nhà nước với phạm vi công việc trải rộng từ cấp Trung ương đến địa phương.
Trong đó, nhiệm vụ trọng tâm của luật sư công là tham gia tố tụng để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho các cơ quan Nhà nước, đồng thời thực hiện tư vấn pháp luật và đại diện giải quyết các tranh chấp đa dạng từ đầu tư, thương mại đến công pháp quốc tế, hành chính và dân sự.
Bên cạnh đó, luật sư công còn là những chuyên gia tư vấn đắc lực trong việc xử lý các vấn đề pháp lý liên quan đến dự án kinh tế - xã hội, cũng như tham gia giải quyết các vụ khiếu nại, tố cáo phức tạp, kéo dài.
Ở góc độ chính sách, đại biểu Quốc hội Thạch Phước Bình (Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Vĩnh Long) đánh giá, việc ban hành Nghị quyết thí điểm là bước đi quan trọng nhằm chuyên nghiệp hóa hoạt động pháp lý trong khu vực Nhà nước, góp phần nâng cao hiệu quả bảo vệ lợi ích của Nhà nước trong bối cảnh các tranh chấp ngày càng gia tăng.
Về tiêu chuẩn của luật sư công, đại biểu này cho rằng quy định tối thiểu 5 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực pháp luật là cần thiết để bảo đảm chất lượng đội ngũ ngay từ giai đoạn thí điểm, tránh tình trạng vừa làm, vừa đào tạo lại. Tuy nhiên, ông lưu ý làm rõ nội hàm của “kinh nghiệm trong lĩnh vực pháp luật”, theo hướng gắn với các hoạt động pháp lý thực tiễn như pháp chế, thanh tra, xét xử, kiểm sát, điều tra, thi hành án hoặc hành nghề luật sư, tránh cách hiểu không thống nhất.
Xét về mặt trách nhiệm, luật sư công phải tuân thủ sự chỉ định của cơ quan có thẩm quyền, luôn nỗ lực sử dụng các biện pháp hợp pháp để bảo vệ tốt nhất lợi ích của Nhà nước trên cơ sở duy trì tính độc lập và đạo đức nghề nghiệp.
So với luật sư tư, về nguyên tắc, luật sư công tập trung vào các lĩnh vực gắn với lợi ích công và hoạt động của Nhà nước. Trong khi đó, luật sư tư tiếp tục hoạt động chủ yếu trong lĩnh vực cung cấp dịch vụ pháp lý cho cá nhân, doanh nghiệp theo cơ chế thị trường, bao gồm tư vấn, đại diện, bào chữa và các dịch vụ pháp lý khác theo nhu cầu của khách hàng.
Sự phân định này không mang tính “tách biệt tuyệt đối” mà bổ sung cho nhau. Luật sư công không thay thế luật sư tư và ngược lại, luật sư tư không thể đảm nhận đầy đủ các nhiệm vụ mang tính công vụ của luật sư công.
Việc xác định rõ phạm vi hoạt động sẽ giúp tận dụng tối đa thế mạnh của từng khu vực, đồng thời bảo đảm sự phát triển hài hòa của thị trường dịch vụ pháp lý.
Trong bối cảnh bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, việc hình thành đội ngũ luật sư công là bước đi tất yếu, góp phần bảo vệ lợi ích Nhà nước, lợi ích công cộng và nâng cao chất lượng xây dựng, thực thi pháp luật.
Từ yêu cầu thực tiễn, định hướng chính sách đến các ý kiến chuyên gia, có thể thấy việc thí điểm chế định luật sư công là bước đi tất yếu. Song như TS. Đinh Văn Minh, nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Thanh tra Chính phủ nhận định, dù cần thiết nhưng không hề đơn giản nên cần sự chuẩn bị kỹ lưỡng và bài bản. Nếu được thiết kế và triển khai một cách bài bản, luật sư công có thể trở thành một công cụ hữu hiệu giúp Nhà nước nâng cao năng lực pháp lý trong bối cảnh mới.
