Nghị định số 130/2020/NĐ-CP của Chính phủ đã tạo cơ sở pháp lý quan trọng để triển khai Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2018. Tuy nhiên, sau hơn 5 năm thực hiện, nhiều quy định đã bộc lộ những hạn chế nhất định. Phạm vi tài sản phải kê khai còn khá rộng, dẫn đến số lượng thông tin cần quản lý rất lớn nhưng hiệu quả khai thác chưa cao; việc xác minh chủ yếu dựa trên hồ sơ và tài liệu do người kê khai cung cấp; cơ sở dữ liệu chưa thực sự đồng bộ; chế tài xử lý hành vi kê khai, giải trình không trung thực còn mang tính định tính, gây khó khăn trong áp dụng trên thực tế.

Để khắc phục những tồn tại đó, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 164/2026/NĐ-CP về kiểm soát tài sản, thu nhập của người có chức vụ, quyền hạn. So với Nghị định số 130/2020/NĐ-CP, văn bản mới không chỉ điều chỉnh về kỹ thuật lập pháp mà còn thể hiện sự thay đổi trong tư duy quản lý, chuyển từ phương thức quản lý chủ yếu dựa trên bản kê khai sang kết hợp giữa kê khai với quản lý dữ liệu và kiểm soát theo hướng trọng tâm, trọng điểm.

Sau đây là những điểm mới cơ bản của Nghị định số 164/2026/NĐ-CP:

Kiểm soát tài sản, thu nhập của người có chức vụ, quyền hạn là một trong những nội dung quan trọng của cơ chế phòng ngừa tham nhũng. Ảnh: Bảo Anh

1. Hoàn thiện quy định về phạm vi tài sản, thu nhập phải kê khai

Một trong những thay đổi đầu tiên mà người có nghĩa vụ kê khai cần lưu ý là việc điều chỉnh phạm vi tài sản phải kê khai.

Theo Nghị định số 130/2020/NĐ-CP, nhiều loại tài sản như tiền, vàng, kim khí quý, đá quý, cổ phiếu, trái phiếu, vốn góp và các tài sản khác đều phải kê khai khi có giá trị từ 50 triệu đồng trở lên. Quy định này giúp tăng cường tính minh bạch nhưng trên thực tế cũng tạo ra khối lượng thông tin rất lớn, trong khi nhiều tài sản có giá trị không đáng kể đối với mục tiêu kiểm soát tham nhũng.

Nghị định số 164/2026/NĐ-CP đã điều chỉnh theo hướng nâng ngưỡng kê khai đối với các loại tài sản này lên từ 150 triệu đồng trở lên. Có thể thấy, đây không phải là sự nới lỏng quản lý mà là sự thay đổi cách tiếp cận. Nhà nước tập trung nguồn lực để kiểm soát những biến động tài sản có giá trị lớn, có nguy cơ phát sinh từ hành vi tham nhũng, thay vì dàn trải đối với các khoản tài sản nhỏ.

Bên cạnh đó, Nghị định mới cũng bổ sung quy định về việc kê khai đối với tài sản số. Trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, nhiều loại tài sản mới xuất hiện và có giá trị kinh tế lớn. Việc bổ sung loại tài sản này góp phần hoàn thiện cơ chế kiểm soát, hạn chế việc lợi dụng các hình thức tài sản mới để che giấu tài sản bất minh.

Một điểm mới khác là quy định về kê khai bổ sung khi tài sản, thu nhập có biến động lớn. Nếu như trước đây người có nghĩa vụ kê khai phải thực hiện kê khai bổ sung khi có biến động từ 300 triệu đồng trở lên thì nay ngưỡng này đã được nâng lên 01 tỷ đồng. Việc điều chỉnh này góp phần giảm bớt thủ tục hành chính, đồng thời tập trung kiểm soát đối với các biến động thực sự đáng chú ý.

2. Đổi mới cơ chế quản lý dữ liệu về tài sản, thu nhập

So với Nghị định số 130/2020/NĐ-CP, Nghị định số 164/2026/NĐ-CP có bước tiến đáng kể trong việc xây dựng và khai thác cơ sở dữ liệu về kiểm soát tài sản, thu nhập.

Trước đây, việc quản lý chủ yếu được thực hiện thông qua hồ sơ giấy hoặc cơ sở dữ liệu nội bộ của từng cơ quan. Điều này dẫn đến khó khăn trong việc đối chiếu, xác minh và chia sẻ thông tin giữa các cơ quan có liên quan.

Nghị định mới hướng tới xây dựng cơ sở dữ liệu tập trung, tạo điều kiện để cơ quan kiểm soát tài sản, thu nhập khai thác, đối chiếu thông tin từ nhiều nguồn khác nhau. Đây là cơ sở quan trọng để nâng cao chất lượng công tác xác minh và phát hiện các dấu hiệu bất thường.

Có thể nói, nếu Nghị định số 130 đặt trọng tâm vào việc "thu nhận thông tin" thì Nghị định số 164 chuyển sang chú trọng "khai thác và xử lý thông tin". Đây là xu hướng phù hợp với yêu cầu xây dựng Chính phủ số và cải cách hành chính hiện nay.

Ảnh: Bảo Anh

3. Hoàn thiện quy trình xác minh tài sản, thu nhập

Quy trình xác minh tài sản, thu nhập là một trong những nội dung được sửa đổi, bổ sung đáng chú ý nhất của Nghị định số 164/2026/NĐ-CP.

Theo quy định trước đây, việc xác minh chủ yếu căn cứ vào kế hoạch xác minh hoặc khi có căn cứ cho rằng bản kê khai không trung thực. Trên thực tế, hoạt động xác minh còn phụ thuộc nhiều vào hồ sơ do người kê khai cung cấp, trong khi việc tiếp cận các nguồn dữ liệu khác còn hạn chế.

Nghị định mới đã mở rộng căn cứ và nguồn thông tin phục vụ xác minh. Theo đó, ngoài bản kê khai, cơ quan kiểm soát tài sản, thu nhập có thể sử dụng thông tin do cơ quan, tổ chức, đơn vị có liên quan cung cấp; khai thác dữ liệu từ cơ sở dữ liệu quốc gia và các cơ sở dữ liệu chuyên ngành; yêu cầu người kê khai giải trình về nguồn gốc tài sản, thu nhập tăng thêm.

Như vậy, hoạt động xác minh không còn chỉ là việc đối chiếu giữa các bản kê khai với nhau mà đã trở thành quá trình thu thập, kiểm chứng và phân tích thông tin từ nhiều nguồn khác nhau.

Một điểm mới đáng chú ý khác là việc xác minh được thực hiện theo trình tự chặt chẽ hơn, bao gồm: Ban hành quyết định xác minh; thành lập tổ xác minh (nếu cần thiết); thu thập thông tin, tài liệu; yêu cầu giải trình; đánh giá, đối chiếu các tài liệu đã thu thập; xây dựng dự thảo kết luận; ban hành kết luận xác minh.

Việc quy định cụ thể các bước nêu trên góp phần bảo đảm tính khách quan, minh bạch, đồng thời hạn chế tình trạng xác minh tùy tiện hoặc thiếu căn cứ.

Đối với người có nghĩa vụ kê khai, điểm cần lưu ý là khi được yêu cầu giải trình về nguồn gốc tài sản, thu nhập tăng thêm thì phải cung cấp đầy đủ tài liệu, chứng cứ chứng minh tính hợp pháp của tài sản. Việc chậm giải trình hoặc giải trình không đầy đủ có thể ảnh hưởng đến quá trình xem xét, đánh giá của cơ quan có thẩm quyền.

4. Đổi mới cơ chế xử lý hành vi kê khai, giải trình không trung thực

Một trong những nội dung được nhiều cơ quan, đơn vị và người có nghĩa vụ kê khai quan tâm là quy định mới về xử lý hành vi kê khai hoặc giải trình không trung thực.

Nghị định số 130/2020/NĐ-CP chủ yếu dẫn chiếu việc xử lý theo quy định của Luật Phòng, chống tham nhũng và pháp luật về cán bộ, công chức, viên chức. Trong nhiều trường hợp, việc xác định hình thức xử lý còn phụ thuộc vào đánh giá của cơ quan có thẩm quyền.

Khắc phục hạn chế này, Nghị định số 164/2026/NĐ-CP đã bước đầu lượng hóa mức độ vi phạm thông qua giá trị tài sản, thu nhập không được kê khai hoặc giải trình trung thực.

Theo đó, trường hợp kê khai hoặc giải trình không trung thực đối với tài sản, thu nhập có giá trị từ 150 triệu đồng đến 10 tỷ đồng thì áp dụng hình thức kỷ luật khiển trách.

Đối với trường hợp tài sản, thu nhập không được kê khai hoặc giải trình trung thực có giá trị trên 10 tỷ đồng đến 20 tỷ đồng thì áp dụng hình thức cảnh cáo.

Trường hợp tài sản, thu nhập không được kê khai hoặc giải trình trung thực có giá trị trên 20 tỷ đồng thì người giữ chức vụ có thể bị áp dụng hình thức cách chức theo quy định của pháp luật về cán bộ, công chức và viên chức.

Có thể thấy, đây là điểm mới rất quan trọng của Nghị định số 164. Việc quy định cụ thể các ngưỡng giá trị tài sản tương ứng với từng hình thức xử lý giúp cho việc áp dụng pháp luật được thống nhất hơn, đồng thời tăng tính răn đe đối với hành vi cố tình che giấu tài sản hoặc giải trình không đúng sự thật.

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng việc áp dụng các hình thức kỷ luật nêu trên không chỉ căn cứ vào giá trị tài sản mà còn phải xem xét tính chất, mức độ, động cơ, hậu quả của hành vi vi phạm cũng như các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ khác theo quy định của pháp luật.

Đối với các cơ quan, tổ chức, đơn vị quản lý cán bộ, việc nắm vững các quy định mới này có ý nghĩa rất quan trọng nhằm bảo đảm việc xem xét, xử lý được khách quan, đúng quy định, tránh tình trạng áp dụng không thống nhất giữa các địa phương, đơn vị.

Thanh tra Chính phủ tổ chức bốc thăm ngẫu nhiên người được xác minh tài sản, thu nhập theo kế hoạch năm 2025. Ảnh: Nguyệt Trang

5. Một số vấn đề cần lưu ý trong quá trình tổ chức thực hiện

Từ những điểm mới nêu trên có thể thấy, Nghị định số 164/2026/NĐ-CP đã tạo ra những thay đổi đáng kể trong cơ chế kiểm soát tài sản, thu nhập. Tuy nhiên, để các quy định mới phát huy hiệu quả trên thực tế, theo tác giả cần quan tâm một số vấn đề sau:

Thứ nhất, các cơ quan, đơn vị cần tổ chức phổ biến, quán triệt đầy đủ các quy định mới cho người có nghĩa vụ kê khai, nhất là những nội dung liên quan đến phạm vi tài sản phải kê khai, ngưỡng kê khai bổ sung và trách nhiệm giải trình.

Thứ hai, cần đẩy nhanh việc xây dựng và kết nối cơ sở dữ liệu về kiểm soát tài sản, thu nhập với các cơ sở dữ liệu chuyên ngành để phục vụ hoạt động xác minh.

Thứ ba, cơ quan kiểm soát tài sản, thu nhập cần tăng cường hướng dẫn nghiệp vụ cho đội ngũ cán bộ trực tiếp thực hiện công tác này nhằm bảo đảm việc áp dụng thống nhất các quy định mới.

Thứ tư, mỗi người có nghĩa vụ kê khai cần nhận thức rõ rằng việc kê khai tài sản, thu nhập không chỉ là nghĩa vụ pháp lý mà còn là trách nhiệm chính trị, trách nhiệm đạo đức của người cán bộ, công chức, viên chức trong xây dựng nền công vụ liêm chính, minh bạch.

Nghị định số 164/2026/NĐ-CP đã kế thừa những quy định còn phù hợp của Nghị định số 130/2020/NĐ-CP, đồng thời sửa đổi, bổ sung nhiều nội dung quan trọng nhằm đáp ứng yêu cầu của giai đoạn mới. Các điểm mới về phạm vi tài sản phải kê khai, cơ chế quản lý dữ liệu, quy trình xác minh và đặc biệt là việc lượng hóa trách nhiệm đối với hành vi kê khai, giải trình không trung thực đã góp phần hoàn thiện hơn cơ chế kiểm soát tài sản, thu nhập của người có chức vụ, quyền hạn.

Có thể nói, Nghị định số 164 không chỉ hướng tới mục tiêu tăng cường hiệu quả quản lý nhà nước mà còn góp phần nâng cao tính công khai, minh bạch, phòng ngừa tham nhũng từ sớm, từ xa. Việc nghiên cứu, nắm vững và triển khai đúng các quy định mới của Nghị định sẽ góp phần bảo đảm sự thống nhất trong tổ chức thực hiện, đồng thời nâng cao hiệu quả công tác phòng, chống tham nhũng trong giai đoạn hiện nay.