Thanh tra tỉnh Cao Bằng tổ chức hội nghị công bố quyết định thanh tra. Ảnh: TH

Từ quy định pháp luật đến yêu cầu hoàn thiện thẩm quyền

Việc chuyển sang mô hình chính quyền địa phương 2 cấp kéo theo những thay đổi căn bản trong tổ chức và phân định nhiệm vụ quản lý Nhà nước. Trong lĩnh vực thanh tra, hệ thống được tổ chức theo mô hình Thanh tra 2 cấp, cùng với đó là sự thay đổi về vị trí, vai trò và phạm vi thực hiện nhiệm vụ của các chủ thể thanh tra.

Theo Trưởng phòng Nghiệp vụ 1, Thanh tra tỉnh Cao Bằng Triệu Tường Lân, khi mô hình tổ chức thay đổi, các quy định về chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính cũng cần được rà soát tương ứng. Hiệu quả của hoạt động thanh tra không chỉ nằm ở việc phát hiện, làm rõ hành vi vi phạm, mà còn ở khả năng xử lý đúng pháp luật, đúng thẩm quyền và kịp thời.

Từ cách tiếp cận này, ông Lân đặt vấn đề từ mối quan hệ giữa Luật Thanh tra năm 2025 và pháp luật về xử lý vi phạm hành chính.

Luật Thanh tra năm 2025 đã quy định thẩm quyền liên quan đến xử phạt vi phạm hành chính của người ra quyết định thanh tra, trưởng đoàn thanh tra và thành viên đoàn thanh tra. Tuy nhiên, các thẩm quyền này được xác định là thực hiện “theo quy định của pháp luật về xử lý vi phạm hành chính”.

Điều đó có nghĩa, để xác định một chức danh thanh tra có thẩm quyền xử phạt đến đâu, cần tiếp tục đối chiếu với Luật Xử lý vi phạm hành chính và các văn bản quy định chi tiết.

Luật Xử lý vi phạm hành chính cũng đã xác định nhóm chủ thể có thẩm quyền xử phạt. Theo khoản 1, Điều 37a, nhóm này gồm thủ trưởng cơ quan chuyên môn thuộc UBND cấp tỉnh, thanh tra viên và trưởng đoàn thanh tra trong thời hạn thanh tra. Khoản 2, Điều 37a giao Chính phủ quy định chi tiết các chức danh có thẩm quyền xử phạt.

Trên cơ sở đó, Nghị định số 189/2025/NĐ-CP được Chính phủ ban hành ngày 1/7/2025, quy định chi tiết về thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính.

Tuy nhiên, qua nghiên cứu Nghị định 189/2025/NĐ-CP, ông Lân chỉ ra một điểm cần được nhìn nhận trong bối cảnh tổ chức ngành Thanh tra đã thay đổi. Khoản 2, Điều 6 quy định Giám đốc Sở là chức danh có thẩm quyền xử phạt nhưng chưa có Chánh Thanh tra tỉnh. Trong khi đó, Điều 7 quy định về thẩm quyền của thanh tra nhưng chưa bao quát thanh tra viên và trưởng đoàn thanh tra của Thanh tra tỉnh.

Như vậy, giữa quy định về thẩm quyền của người tiến hành thanh tra và quy định chi tiết về chức danh có thẩm quyền xử phạt vẫn còn điểm chưa tương thích.

Khoảng trống này càng đáng chú ý khi hành vi vi phạm được phát hiện qua hoạt động thanh tra, nhưng chức danh trực tiếp thực hiện nhiệm vụ chưa có thẩm quyền xử phạt tương ứng. Nếu chỉ được thực hiện quyền kiến nghị cơ quan khác xử phạt, khi đó, việc chuyển vụ việc vi phạm hành chính sang chủ thể khác có thể phát sinh thêm thời gian và khâu xử lý.

Vấn đề đặt ra, theo ông Lân, không chỉ là bổ sung một quyền hạn, mà phải bảo đảm sự thống nhất giữa tổ chức thực hiện thanh tra, chức danh thực hiện nhiệm vụ và thẩm quyền xử phạt được pháp luật giao.

Thiết kế đồ hoạ: TH

Nghị định 311 bổ sung thẩm quyền, làm rõ trách nhiệm

Về cơ sở lý luận, ông Lân tiếp cận vấn đề từ nguyên tắc quyền lực Nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp và kiểm soát trong thực thi. Thanh tra tỉnh là cơ quan thực hiện chức năng thanh tra trong phạm vi quản lý Nhà nước của UBND cấp tỉnh.

Theo cách tiếp cận này, thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính là một trong những công cụ pháp lý để xử lý hành vi vi phạm được phát hiện qua hoạt động thanh tra trong phạm vi pháp luật cho phép.

Việc trao thẩm quyền xử phạt vì vậy không đơn thuần là trao thêm quyền hạn cho cơ quan thanh tra, mà còn nhằm bảo đảm mối liên hệ giữa phát hiện vi phạm, xác định trách nhiệm và xử lý vi phạm.

Trên cơ sở đó, Nghị định số 311/2026/NĐ-CP được Chính phủ ban hành ngày 6/8/2026, sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 189/2025/NĐ-CP và có hiệu lực từ ngày 26/9/2026.

Theo ông Lân, điểm đáng chú ý của Nghị định 311 là đã xử lý trực tiếp khoảng trống nêu trên. Khoản 2, Điều 1 và khoản 1, khoản 2, Điều 2 quy định thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính của Chánh Thanh tra tỉnh, thanh tra viên thuộc Thanh tra tỉnh và trưởng đoàn thanh tra của Thanh tra tỉnh.

Việc bổ sung này tạo cơ sở pháp lý rõ hơn cho các chức danh trực tiếp tham gia hoạt động thanh tra, đồng thời gắn trách nhiệm của từng chức danh với quá trình xử lý vi phạm.

Theo ông Lân, việc phân định theo từng chức danh có ý nghĩa quan trọng, bởi thẩm quyền xử phạt luôn gắn với trách nhiệm pháp lý của người thực hiện. Không phải mọi hành vi vi phạm được phát hiện trong quá trình thanh tra đều thuộc thẩm quyền của cùng một chủ thể; mỗi chức danh chỉ được xử phạt trong phạm vi pháp luật quy định.

Từ khâu lập biên bản, hoàn thiện hồ sơ đến ban hành quyết định xử phạt, việc xác định đúng thẩm quyền vì vậy phải được đặt ra ngay trong quá trình xử lý vụ việc.

Trưởng phòng Nghiệp vụ 1, Thanh tra tỉnh Cao Bằng Triệu Tường Lân trao đổi nghiệp vụ với đồng nghiệp. Ảnh: TH.

Từ quy định mới đến yêu cầu trong thực tiễn

Từ góc độ thực tiễn, việc bổ sung thẩm quyền xử phạt cho các chức danh thuộc Thanh tra tỉnh trước hết có thể giúp rút ngắn quá trình xử lý vi phạm.

Trong một số vụ việc, nếu phát hiện vi phạm nhưng phải chuyển hồ sơ cho cơ quan khác xử lý, quá trình giải quyết có thể phát sinh thêm thời gian. Điều này càng đáng lưu ý đối với những hành vi có thời hạn xử phạt ngắn. Khi Thanh tra tỉnh được trao thẩm quyền trong phạm vi luật định, quá trình từ phát hiện, xác định hành vi đến xử lý có điều kiện được thực hiện liền mạch hơn.

Theo ông Triệu Tường Lân, quy định mới cũng góp phần giảm áp lực cho các cơ quan chuyên môn khác. Những vi phạm được phát hiện trực tiếp qua hoạt động thanh tra, nếu thuộc thẩm quyền của các chức danh Thanh tra tỉnh, có thể được xử lý ngay trong phạm vi được pháp luật giao.

Một tác động khác là tăng tính răn đe và hiệu quả của hoạt động thanh tra. Kết quả thanh tra không chỉ dừng ở việc phát hiện, kiến nghị xử lý mà trong những trường hợp đủ điều kiện còn được gắn trực tiếp với quyết định xử phạt của chủ thể có thẩm quyền.

Tuy nhiên, thẩm quyền được bổ sung cũng đồng thời đặt ra yêu cầu cao hơn về việc áp dụng pháp luật. Mỗi chức danh được giao một phạm vi và mức thẩm quyền khác nhau. Do đó, việc xác định đúng chủ thể, đúng giới hạn xử phạt và đúng trình tự là điều kiện để quyết định xử phạt có căn cứ pháp lý vững chắc.

Đặc biệt, Nghị định số 311/2026/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 26/9/2026, trong khi nhiều cuộc thanh tra có thể đã được triển khai trước thời điểm này. Giai đoạn chuyển tiếp vì vậy cần được xử lý thống nhất, nhất là việc xác định thời điểm xử lý vi phạm, căn cứ pháp luật áp dụng và thẩm quyền của từng chức danh.

Nhìn từ thực tiễn hoạt động thanh tra, việc bổ sung thẩm quyền xử phạt cho Thanh tra tỉnh là sự hoàn thiện đồng thời ở ba khía cạnh: Cơ sở pháp lý, trách nhiệm của chủ thể thực hiện và khả năng xử lý kết quả thanh tra.

Theo ông Triệu Tường Lân, hiệu quả của quy định mới không chỉ nằm ở việc “có thêm” thẩm quyền xử phạt, mà quan trọng hơn là thẩm quyền đó phải được thực hiện đúng người, đúng phạm vi, đúng trình tự và gắn với trách nhiệm cụ thể. Đây là cơ sở để hoạt động thanh tra phát huy đầy đủ hơn vai trò phát hiện, xử lý vi phạm và góp phần bảo đảm hiệu lực quản lý Nhà nước.