(Thanh tra) - Kết quả thanh tra về phòng, chống lãng phí trong quản lý, sử dụng các cơ sở nhà, đất của các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp Nhà nước quản lý tại An Giang và Quảng Ngãi không chỉ cho thấy tình trạng chậm xử lý nhà, đất công dôi dư, mà còn bộc lộ những “lỗ hổng” trong quản lý và khai thác tài sản công.
Từ việc cho thuê, khai thác khi chưa bảo đảm đầy đủ điều kiện, quản lý hợp đồng, thực hiện nghĩa vụ tài chính đến công tác kiểm tra, giám sát, nhiều khâu còn bất cập, tiềm ẩn nguy cơ thất thoát, lãng phí.
Trong quản lý tài sản công, các cơ sở nhà, đất không chỉ cần được bảo quản, sử dụng đúng mục đích mà còn phải được khai thác theo đúng thẩm quyền, trình tự và quy định pháp luật. Bất kỳ khâu nào thiếu chặt chẽ cũng có thể làm giảm hiệu quả sử dụng tài sản, tiềm ẩn nguy cơ thất thoát hoặc gây khó khăn cho việc xử lý khi không còn nhu cầu.
Kết quả thanh tra tại An Giang cho thấy những “lỗ hổng” tồn tại trong quá trình cho thuê, kinh doanh và thực hiện phương án sắp xếp, xử lý nhà, đất.
Theo Thông báo kết luận thanh tra số 3569/TB-TTCP, có 151 cơ sở nhà, đất được cho thuê, kinh doanh khi chưa có đề án hoặc đề án chưa được cấp có thẩm quyền phê duyệt. Thanh tra Chính phủ nhận định việc này vi phạm điểm a khoản 3 Điều 55, Điều 56, 57 Luật Quản lý, sử dụng tài sản công 2017.
Kết luận thanh tra cũng nêu rõ, đến thời điểm thanh tra vẫn còn 119 cơ sở nhà, đất không thực hiện theo phương án được phê duyệt tại Quyết định số 2558/QĐ-UBND ngày 11/11/2015 của UBND tỉnh An Giang trước sắp xếp, vi phạm khoản 3, Điều 43 Luật Quản lý, sử dụng tài sản công 2017.
Điều này cho thấy công tác quản lý, khai thác nhà, đất công còn thiếu chặt chẽ. Việc cho thuê, kinh doanh chưa bảo đảm yêu cầu pháp lý, trong khi phương án sắp xếp, xử lý đã được phê duyệt nhưng chưa được thực hiện nghiêm túc, phản ánh những hạn chế trong công tác kiểm tra, giám sát và tổ chức thực hiện các quy định về quản lý, sử dụng tài sản công.
Tại Quảng Ngãi, kết luận thanh tra ghi nhận tình trạng cơ quan, đơn vị được giao quản lý vận hành nhà ở thuộc sở hữu Nhà nước còn để xảy ra tình trạng nợ đọng tiền thuê nhà kéo dài nhiều năm; một số cơ sở không có hợp đồng cho thuê, hợp đồng đã hết hạn, không được gia hạn, người thuê không trả lại nhà hoặc không thanh toán đầy đủ tiền thuê. Tuy nhiên, Sở Xây dựng, Công ty QISC, Trung tâm Phát triển quỹ đất tỉnh Quảng Ngãi không xử lý, thực hiện không đúng quy định tại khoản 1, khoản 2 Điều 84 Luật Nhà ở năm 2014 và khoản 2 Điều 57 Nghị định số 99/2015/NĐ-CP.
Đáng chú ý, năm 2019, UBND tỉnh Quảng Ngãi đã quyết định miễn, giảm 454,5 triệu đồng tiền thuê nhà cho Công ty Phát hành sách và Văn hóa tổng hợp Quảng Ngãi không đúng đối tượng theo quy định. Thanh tra Chính phủ kiến nghị rà soát các trường hợp chưa ký hợp đồng, chậm trả tiền thuê nhà để xử lý theo quy định pháp luật, đồng thời, có phương án thu hồi về ngân sách số tiền nói trên theo quy định pháp luật.
Đối với công tác quản lý nhà nước về phòng, chống lãng phí trong quản lý, sử dụng cơ sở nhà đất, kết luận thanh tra còn chỉ ra Ban Quản lý các cảng cá chưa nộp ngân sách Nhà nước 7,527 tỷ đồng tiền thuê đất và 972,5 triệu đồng tiền phạt chậm nộp, tính từ năm 2017 đến thời điểm thanh tra.
Các trường hợp trên có tính chất khác nhau, nhưng cùng đặt ra yêu cầu về tăng cường quản lý tài sản và trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ tài chính. Việc cho thuê, miễn giảm tiền thuê, quản lý hợp đồng hay thu nộp ngân sách đều cần được kiểm soát bằng hồ sơ đầy đủ, quy trình rõ ràng và cơ chế kiểm tra thường xuyên.
Nếu thiếu sự theo dõi, giám sát, tài sản công có thể vẫn đang được khai thác nhưng hiệu quả không tương xứng; thậm chí, các khoản thu thuộc ngân sách Nhà nước có nguy cơ bị thất thoát.
Dễ nhận thấy, trong hai kết luận thanh tra không chỉ phát hiện những vi phạm cụ thể, mà còn là các tồn tại, hạn chế, vi phạm trong công tác quản lý, kiểm tra và tổ chức thực hiện quy định về phòng, chống lãng phí.
Tại An Giang, kết luận thanh tra chỉ ra một số cơ quan, đơn vị chưa ban hành đầy đủ quy chế quản lý, sử dụng nhà, đất công; không thực hiện công khai tình hình quản lý, sử dụng, thu hồi, điều chuyển tài sản công theo quy định. Chương trình thực hành tiết kiệm, chống lãng phí ở một số thời kỳ chưa xây dựng đầy đủ biện pháp và tổ chức thực hiện mục tiêu, chỉ tiêu tiết kiệm, yêu cầu chống lãng phí trong quản lý, sử dụng trụ sở làm việc, nhà ở công vụ và công trình phúc lợi.
Công tác kiểm tra, giám sát việc thực hiện phương án sắp xếp, xử lý nhà, đất cũng còn hạn chế. Việc thiếu theo dõi, cập nhật biến động, chậm hoàn thiện hồ sơ pháp lý và chưa kịp thời phát hiện, ngăn chặn và xử lý các hành vi vi phạm như bỏ trống, lấn chiếm, sử dụng sai mục đích đã góp phần làm cho những tồn tại kéo dài.
Tại Quảng Ngãi, kết luận thanh tra xác định một số địa phương còn lúng túng trong quản lý nhà, đất sau sắp xếp bộ máy; một số cơ quan, đơn vị chưa chủ động đề xuất và triển khai phương án xử lý. Việc phối hợp giữa các cơ quan chức năng còn hạn chế, ảnh hưởng đến tiến độ hoàn thiện hồ sơ, bàn giao, thu hồi và xử lý các cơ sở nhà, đất.
Đối với nhà thuộc sở hữu Nhà nước cho thuê, việc phối hợp giữa các cơ quan quản lý nhà, đất và cơ quan thuế chưa hiệu quả cũng là một trong những nguyên nhân khiến việc xử lý các khoản nợ tiền thuê nhà còn chậm.
Những vấn đề này cho thấy, hiệu quả quản lý tài sản công không chỉ phụ thuộc vào quy định pháp luật, mà còn phụ thuộc vào việc tổ chức thực hiện, cơ chế phối hợp và trách nhiệm của từng cơ quan, đơn vị.
Tuy nhiên, cũng cần phân biệt rõ những trường hợp chậm xử lý do hồ sơ pháp lý phức tạp, thay đổi địa giới hành chính hoặc vướng mắc khách quan với những trường hợp thiếu chủ động, thiếu kiểm tra, buông lỏng quản lý. Việc xác định trách nhiệm phải căn cứ vào từng vụ việc, thời điểm phát sinh, thẩm quyền được giao và quá trình triển khai nhiệm vụ cụ thể của tổ chức, cá nhân có liên quan.
Đây cũng là yêu cầu được đặt ra trong kiến nghị của Thanh tra Chính phủ: Tổ chức kiểm điểm, làm rõ trách nhiệm để xử lý hoặc kiến nghị xử lý theo quy định đối với cơ quan, tổ chức, đơn vị, tập thể, cá nhân theo từng thời kỳ; rà soát từng hành vi vi phạm đã được chỉ ra để xem xét, xử phạt và áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả theo đúng quy định pháp luật.
Từ các kết luận thanh tra tại An Giang và Quảng Ngãi, yêu cầu trước hết là rà soát toàn bộ cơ sở nhà, đất đang được cho thuê, kinh doanh hoặc khai thác để xác định rõ căn cứ pháp lý, tình trạng hợp đồng, mục đích sử dụng và nghĩa vụ tài chính. Các trường hợp chưa có đề án hoặc đề án chưa được cấp có thẩm quyền phê duyệt cần được xem xét, xử lý theo đúng quy định; không để hoạt động khai thác tiếp tục trong tình trạng chưa bảo đảm điều kiện pháp lý.
Đối với nhà thuộc sở hữu Nhà nước cho thuê, cần kiểm tra tình trạng hợp đồng, thời hạn thuê, việc gia hạn và thực hiện nghĩa vụ thanh toán. Những trường hợp hợp đồng đã hết hạn, không có hợp đồng hoặc người thuê không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ phải được xử lý theo quy định, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của Nhà nước, đồng thời tránh để tình trạng sử dụng tài sản không có căn cứ pháp lý kéo dài.
Về nghĩa vụ tài chính, cần đối chiếu đầy đủ số phải thu, số đã thu và số còn nợ; xác định nguyên nhân, trách nhiệm và biện pháp thu hồi đối với từng khoản. Việc miễn, giảm tiền thuê hoặc các nghĩa vụ liên quan phải được kiểm soát đúng đối tượng, điều kiện và thẩm quyền. Những khoản nợ kéo dài cần có phương án xử lý cụ thể, sự phối hợp giữa cơ quan quản lý tài sản và cơ quan thuế, cùng cơ chế theo dõi kết quả thực hiện.
Cùng với đó, các cơ quan, đơn vị cần hoàn thiện quy chế quản lý, sử dụng tài sản công; thực hiện công khai theo quy định; xác định rõ trách nhiệm của từng bộ phận trong quản lý hợp đồng, kiểm tra hiện trạng và theo dõi nghĩa vụ tài chính. Công tác kiểm tra phải được tiến hành thường xuyên, có trọng tâm, tập trung vào những cơ sở có dấu hiệu sử dụng không đúng mục đích, hợp đồng không đầy đủ, nợ tiền thuê kéo dài hoặc có bất thường trong việc thực hiện nghĩa vụ với ngân sách.
Một yêu cầu quan trọng là phải gắn trách nhiệm của người đứng đầu với hiệu quả quản lý tài sản được giao. Việc đánh giá không chỉ căn cứ vào quy chế, kế hoạch hoặc báo cáo đã ban hành, mà cần xem xét kết quả cụ thể: Tài sản có được khai thác đúng quy định không, hợp đồng có được quản lý đầy đủ không, các khoản thu có được thực hiện đúng hạn không và những vi phạm đã được khắc phục đến đâu.
Sau thanh tra, các kiến nghị về thu hồi tiền, xử lý hợp đồng, chấn chỉnh quy trình và xem xét trách nhiệm cần được theo dõi đến khi có kết quả. Việc phát hiện sai phạm chỉ là bước đầu; hiệu quả quản lý còn phụ thuộc vào việc thực hiện đầy đủ các biện pháp khắc phục và ngăn ngừa tình trạng tương tự tái diễn.
Những tồn tại, hạn chế tại An Giang và Quảng Ngãi cho thấy, phòng, chống lãng phí trong quản lý, sử dụng nhà, đất công phải bắt đầu từ việc bảo đảm đúng điều kiện khai thác, kiểm soát chặt hợp đồng và nghĩa vụ tài chính, đồng thời duy trì cơ chế kiểm tra, giám sát có hiệu quả. Khi các khâu này được thực hiện nghiêm túc, tài sản công mới có thể được khai thác đúng quy định, nguồn thu được bảo đảm và nguy cơ thất thoát, lãng phí được hạn chế ngay từ quá trình quản lý.
Ngày 10/12/2025, Viện trưởng Viện Kiểm sát nhân dân Tối cao, Chánh án Tòa án nhân dân Tối cao, Bộ trưởng Bộ Công an, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng, Bộ trưởng Bộ Tư pháp, Bộ trưởng Bộ Tài chính, Bộ trưởng Bộ Công thương, Bộ trưởng Bộ Xây dựng, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Tổng Kiểm toán nhà nước, Tổng Thanh tra Chính phủ đã ban hành Thông tư liên tịch số 11/2025/TTLT -VKSNDTC-TANDTC-BCA-BQP-BTP-BTC-BCT-BXD-BNN&MT-KTNN-TTCP hướng dẫn việc xác định lãng phí để áp dụng trong khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử các tội phạm liên quan đến lãng phí theo quy định của Bộ luật Hình sự. Thông tư liên tịch đã quy định cụ thể những dấu hiệu vi phạm trong quản lý, sử dụng tài sản công có khả năng gây lãng phí như: Giao tài sản công cho cơ quan, tổ chức, đơn vị, cá nhân không có nhu cầu sử dụng; giao, bán, cho thuê, cho mượn, sử dụng, không sử dụng, xử lý không đúng mục đích tài sản công… Do đó, việc xử lý không đúng quy định đối với nhà, đất công dôi dư sau sắp xếp tiềm ẩn nguy cơ gây lãng phí và có thể bị xử lý theo quy định của Bộ luật Hình sự nếu vi phạm nghiêm trọng.
