(Thanh tra) - Không gian đô thị đa cực gắn với TOD, công nghiệp chuyển hướng sang năng suất, công nghệ và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo đều đang mở ra diện mạo mới cho TPHCM. Song để mỗi hướng đi trở thành động lực tăng trưởng, TPHCM cần giải quyết đồng bộ các điểm nghẽn về quy hoạch, hạ tầng, nguồn lực và cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp.
Vừa qua, UBND TPHCM phối hợp với Hội đồng TP Đối tác Kinh tế Osaka tổ chức Hội nghị Bàn tròn các TP Đối tác Kinh tế (BPC) năm 2026, với chủ đề “Đổi mới sáng tạo và Phát triển bền vững: Thúc đẩy tăng trưởng và hợp tác quốc tế giữa các TP BPC”. Tại hội nghị, các tham luận về phát triển đô thị, công nghiệp và khoa học công nghệ cho thấy yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng đang trở thành vấn đề trọng tâm của TP.
Sau sáp nhập, TPHCM có thêm không gian phát triển, tạo điều kiện tổ chức lại các cực tăng trưởng, kết nối hạ tầng và phát huy hệ sinh thái doanh nghiệp, nghiên cứu, đổi mới sáng tạo.
Tuy nhiên, mở rộng không gian mới chỉ là điều kiện ban đầu. Để chuyển hóa lợi thế thành năng lực cạnh tranh, TPHCM cần bảo đảm sự đồng bộ giữa quy hoạch, đầu tư hạ tầng, phát triển nguồn nhân lực và ứng dụng công nghệ.
Theo ông Nguyễn Vĩnh Toàn, Phó Giám đốc Sở Xây dựng TPHCM, TP định hướng phát triển theo mô hình siêu đô thị đa cực, đa tâm, đa tầng, kết nối các cực động lực bằng hệ thống hạ tầng đa phương thức.
Phương án quy hoạch đang được nghiên cứu, lấy ý kiến và hoàn thiện xác định 5 cực động lực gồm lõi trung tâm quốc tế; cực đổi mới sáng tạo phía Đông; cực công nghiệp, công nghệ cao và logistics phía Bắc; cực cảng biển, thương mại tự do, logistics quốc tế và năng lượng phía Nam; cực đô thị, giáo dục và y tế phía Tây.
Các cực động lực được định hướng bổ trợ lẫn nhau, kết nối với mạng lưới trung tâm vệ tinh nhằm phân bố hợp lý dân cư, việc làm và dịch vụ. Trong đó, phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD) được xem là giải pháp tổ chức không gian, gắn các tuyến đường sắt đô thị với khu dân cư, trung tâm việc làm và dịch vụ thiết yếu.
Ông Toàn cũng cho biết TPHCM đặt mục tiêu đến năm 2030 triển khai 8 tuyến, đoạn tuyến ưu tiên với tổng chiều dài 201 km đường sắt đô thị, cùng 54 km đường sắt tốc độ cao Bến Thành – Cần Giờ. Định hướng đến năm 2035 là phát triển mạng lưới khoảng 532 km.
Tuy nhiên, hiệu quả TOD không chỉ được đánh giá bằng số kilômét đường sắt hay số lượng nhà ga. Quan trọng hơn, hệ thống phải giúp người dân thuận tiện tiếp cận nơi làm việc, trường học, cơ sở y tế và các dịch vụ thiết yếu thông qua kết nối đồng bộ giữa đường sắt, xe buýt, đi bộ, xe đạp và những loại hình giao thông phù hợp.
Để đạt mục tiêu này, TPHCM cần gắn quy hoạch quanh nhà ga với nhu cầu đi lại, sử dụng đất, khả năng chi trả của người dân và năng lực hạ tầng. Những thách thức về nguồn vốn, giải phóng mặt bằng và phối hợp triển khai cũng cần được giải quyết đồng bộ để bảo đảm tính khả thi của các dự án.
Bên cạnh việc TPHCM tập trung tổ chức lại không gian đô thị, việc chuyển đổi mô hình phát triển công nghiệp cũng là động lực quan trọng để TPHCM nâng cao sức cạnh tranh.
Theo ông Hà Văn Út, Phó Giám đốc Sở Công Thương TPHCM, công nghiệp tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong cơ cấu kinh tế TP, tỷ trọng công nghiệp được nêu ở mức khoảng 35,2%; trong 6 tháng đầu năm, chỉ số sản xuất công nghiệp (IIP) tăng trên 10%, trong đó ngành công nghiệp chế biến, chế tạo tăng trên 11%.
Những kết quả này cho thấy tín hiệu tích cực của hoạt động sản xuất, đồng thời phản ánh dư địa phát triển công nghiệp trong không gian kinh tế mở rộng. Tuy nhiên, TP vẫn đối mặt với những hạn chế về tích hợp quy hoạch, hạ tầng kết nối, chất lượng nguồn nhân lực và năng lực công nghệ của doanh nghiệp.
Theo ông Hà Văn Út, quy hoạch công nghiệp sau sáp nhập cần được rà soát, điều chỉnh để bảo đảm sự liên kết giữa các khu công nghiệp, hệ thống giao thông, logistics và hạ tầng hỗ trợ sản xuất. Bên cạnh đó, một số cơ sở sản xuất còn hạn chế về công nghệ, hiệu quả sử dụng tài nguyên và khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn mới.
Trong khi đó, quá trình tự động hóa, số hóa và phát triển sản xuất thông minh làm gia tăng nhu cầu về lao động có kỹ năng chuyên môn, khả năng vận hành công nghệ và năng lực nghiên cứu, phát triển.
Từ thực tế này, phát triển công nghiệp không thể chỉ dựa vào mở rộng quy mô sản xuất hay thu hút thêm dự án đầu tư. TPHCM cần chuyển sang mô hình tăng trưởng dựa trên năng suất, công nghệ và hiệu quả sử dụng nguồn lực; ưu tiên công nghiệp chủ lực, công nghiệp hỗ trợ và những ngành có hàm lượng công nghệ, giá trị gia tăng cao.
Nếu quy hoạch và hạ tầng tạo nền tảng cho phát triển thì khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo là những yếu tố quyết định chất lượng tăng trưởng trong giai đoạn tiếp theo.
Ông Trần Trọng Tuyên, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ TPHCM, cho rằng TP cần phát triển đồng bộ hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, gắn với các trung tâm nghiên cứu, hỗ trợ đổi mới sáng tạo và cơ chế thúc đẩy thử nghiệm công nghệ.
Theo ông Tuyên, cần chú trọng chuyển giao công nghệ, bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa chuyển đổi số, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI). Nguồn lực tài chính cũng là yếu tố quan trọng để các ý tưởng, dự án khởi nghiệp sáng tạo có điều kiện phát triển và đưa công nghệ vào thực tiễn.
Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ nhận định rằng doanh nghiệp không hẳn e ngại công nghệ mới, mà lo ngại những rủi ro phát sinh trong quá trình thử nghiệm sẽ do mình tự gánh chịu.
Thực tế, nghiên cứu và ứng dụng công nghệ thường đòi hỏi chi phí đầu tư, nhân lực và thời gian, trong khi hiệu quả chưa thể xác định ngay từ đầu. Nếu doanh nghiệp phải tự chịu toàn bộ rủi ro, đặc biệt trong giai đoạn thử nghiệm, động lực đổi mới có thể bị hạn chế.
Vì vậy, cần tăng cường sự tham gia của Nhà nước, viện nghiên cứu và trường đại học trong hỗ trợ thử nghiệm, chuyển giao công nghệ và đồng hành cùng doanh nghiệp vượt qua giai đoạn đầu. Các chính sách cần gắn với nhu cầu thực tế, giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực tiếp nhận, làm chủ và từng bước phát triển công nghệ.
Đối với TPHCM, hệ sinh thái đổi mới sáng tạo không chỉ nhằm thúc đẩy khởi nghiệp hay ứng dụng công nghệ mới, mà còn cần giải quyết những bài toán cụ thể của nền kinh tế, từ nâng cao năng suất công nghiệp đến phát triển giao thông thông minh và các giải pháp đô thị xanh.
Tại hội nghị Bàn tròn các TP đối tác Kinh tế (BPC) năm 2026, ông Nguyễn Lộc Hà, Phó Chủ tịch Thường trực UBND TPHCM chia sẻ, đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững có mối quan hệ chặt chẽ. Trong đó, đổi mới sáng tạo tạo động lực cho tăng trưởng xanh, còn yêu cầu phát triển bền vững thúc đẩy các giải pháp sáng tạo đi vào chiều sâu.
Thông qua mạng lưới BPC, TPHCM mong muốn tăng cường kết nối với các TP đối tác, tạo điều kiện để doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, tiếp cận công nghệ, tri thức chuyên gia, nguồn vốn và thị trường mới. TP cũng kỳ vọng mở rộng hợp tác trong phát triển công nghiệp bền vững, giảm phát thải, quy hoạch đô thị và giao thông công cộng, qua đó chuyển hóa các cơ hội hợp tác quốc tế thành động lực tăng trưởng thực chất.
